Aralık 2019’da Çin’in Wuhan şehrinde yeni bir viral pnömoni vakası bildirildi. Daha sonra yapılan çalışmalarda bu pnömoni etkeni Covid-19 olarak isimlendirildi. Hastalık hızla tüm dünyaya yayıldı ve 2020 Mart ayında Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) tarafından pandemi ilan edildi.  Semptomu olmayan olgulardan yoğun bakım izlemi gerektiren şiddetli solunum yetmezliği ile sonuçlanan geniş bir klinik spektrumda ortaya çıkan Covid-19 hastalığı, şu ana kadar tüm dünyada toplam 685.273.221 kişiyi etkiledi ve 6.839.960 kişi yaşamını yitirdi.

Yapılan çalışmalarda elde edilen veriler, kronik hastalığı olan bireylerde hastalığın daha sık görüldüğüne ve daha ağır seyrettiğine dikkat çekti ^(1,2). Hastalık kontrol ve önleme merkezi (Centers for Disease Control and Prevention, CDC), 2020 Mart ayında 14 eyalette Covid-19 ile yatan hastaların bir örneğini analiz etti ve birçok hastada altta yatan ciddi sağlık sorunları olduğunu tespit etti. Hastaların % 89’unda en az bir kronik hastalığının olduğunu belirledi. Benzer şekilde Çin Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezinden açıklanan raporda da 44672 Covid-19 vakasını incelendi. Genel vaka ölüm oranı % 2,3 iken, hipertansiyon, diyabet ve kardiyovasküler hastalarında anlamlı olarak daha yüksek olduğu görüldü (sırasıyla% 6, % 7,3 ve % 10,5).

CDC kronik hastalığı, 1 yıl veya daha uzun süren ve sürekli tıbbi müdahale gerektiren veya günlük yaşam aktivitelerini sınırlayan veya her ikisini birden gerektiren durumlar olarak tanımlar. Kronik hastalıklar literatürde aynı zamanda bulaşıcı olmayan hastalıklar (BOH) şeklinde de ifade edilmektedir ⁽³⁾.

Günümüzde, yaşam süresinin uzaması, tanı ve tedavi yöntemlerinin gelişmesi, koruyucu sağlık hizmetlerinin öneminin artması, pek çok ülkede bulaşıcı hastalıkların kontrol altına alınması, hızlı kentleşme sonucu meydana gelen stres faktörleri, fiziksel aktivitenin azalması, beslenme davranışlarındaki değişimler kronik hastalıkların artışına neden olmuştur ⁽⁴⁾.

Pek çok kronik hastalık için riskli davranışlar arasında; tütün kullanımı ve ikincil sigara dumanına maruziyet, meyve ve sebze içeriği düşük, sodyum ve doymuş yağlardan yüksek diyetler dahil olmak üzere kötü beslenme, hareketsizlik, aşırı kilo, aşırı alkol tüketimi sayılabilir. Özellikle tütün içimi, aşırı kilo ve fiziksel hareketsizlik, kronik hastalıklarla ilişkili ekonomik yüke önemli ölçüde katkıda bulunan değiştirilebilir durumlardır ^{(5, 6)}.

Kronik hastalıklar (diyabet, kanser, kardiyovasküler hastalıklar, akciğer hastalıkları) tüm dünyada ölüm ve diğer hastalıklara neden olan en önemli risk faktörüdür ⁽⁷⁾. Bu durum Covid-19 pandemisinde de değişmedi. Kronik hastalığı olanlarda hastalığa yakalanma, komplikasyon ve ölüm diğer kişilere göre daha yüksek oranda görüldü.  Bu kapsamda pandemi esnasında Sağlık Bakanlığı; Covid-19 hastalığı için risk grubunda olan kronik hastalıkları; halen immünsüpressif tedavi alanlar, metastatik ve/veya kemoterapi/ radyoterapi alan kanser hastaları, kornea nakli hariç solid organ nakli, kemik iliği/ kök hücre nakli yapılan hastalar, kronik obstrüktif veya destrüktif akciğer hastalığı veya status astmatikus hikayesi olan hastalar, insüline bağlı diyabet ve komplike (serebrovasküler, koroner, böbrek, polinöropati) insüline bağımlı olmayan diabetes mellitus hastaları, komplike hipertansiyon (serebrovasküler, böbrek, konjestif kalp yetmezliği), dekompanse kalp yetmezliği, akut koroner sendrom geçiren hastalar, kronik karaciğer ve böbrek yetmezliği olan hastalar, serebrovasküler hastalık (inme, kanama) geçiren hastalar olarak belirledi ⁽⁸⁾.

Bilim adamları kronik hastalığı olan kişilerin Covid-19 riskinin, komplikasyonlarının hatta ölme olasılığının fazla olma sebebini bu kişilerin bağışıklık sisteminin zayıf olması ve virüsle yeteri kadar savaşamayıp doku ve organ hasarına neden olması olarak belirtti.

Hastalığın yeni varyantlarla yeniden gündeme gelmesi ile birlikte Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), Covid-19 aşılama önerilerini güncelledi ve kronik hastalığı olan kişileri yüksek öncelikli kişiler arasına aldı; Yaşlılar (>50y), ağır komorbiditesi (diabetes mellitus ve kalp hastalıkları gibi) veya ciddi obezitesi olan genç erişkinler, >6 aylık çocuklar dahil tüm bağışıklığı baskılanmışlar (HIV’le yaşayan bireyler, solid organ veya kemik iliği alıcıları vb.), gebeler ve sağlık çalışanları bu grupta yer aldı. Bu gruplar için primer aşılama ve ilk hatırlatma dozlarının ardından 6-12 ay sonra tekrarlanacak hatırlatma dozları önerildi ⁽⁹⁾.

Sonuç olarak tüm dünyayı etkileyen, ölümlere ve komplikasyonlara yol açan Covid-19 hastalığı için kronik hastalığı olanların diğer bireylere göre daha dikkatli olması gerektiği artık kesin olarak bilinmektedir.  Kronik hastalığı olanlarda Covid-19’un, hastalığın prognozuna etki ettiği ayrıca hastada mevcut kronik durumların alevlenmesine veya komplikasyonlara neden olarak mortalite oranını arttırdığı da mevcut bilgiler arasındadır. Bu bilgilerin ışığında bu hasta grubunun,  Covid-19’un bulaşmasını önlemede tüm önerilere uyması ve özellikle bu grup için önerilen aşılamanın geç kalınmadan yapılması hayat kurtarıcıdır.

Kaynaklar:

• Chen N, Zhou M, Dong X, Qu J, Gong F, Han Y, et al. Epidemiological and clinical characteristics of 99 cases of 2019 novel coronavirus pneumonia in Wuhan, China: A descriptive study. Lancet. 2020; 395(10223): 507-13.

• Organization WH. Noncommunicable diseases [Internet]. [Cİted: 2021 August 20. Available from: https://www.who.int/news-room/fact

• Centers for Disease Control and Prevention. About chronic diseases. Erişim tarihi: 13.11.2022. Erişim linki: https://www.cdc.gov/chronicdisease/about/index.htm

• Karakoç Kumsar A, Taşkın Yılmaz F. Kronik hastalıklarda yaşam kalitesine genel bakış. ERÜ Sağlık Bilimleri Fakültesi Dergisi. 2014;2(2):62-70.

• Krueger H, Turner D, Krueger J, Ready AE. The economic benefits of risk factor reduction in Canada: Tobacco smoking, excess weight and physical inactivity. Can. J. Public Health. 2014;105:e69–e78. doi: 10.17269/cjph.105.4084.

• Nisar M, Kolbe-Alexander TL, Burton NW, Khan A. A Longitudinal Assessment of Risk Factors and Chronic Diseases among Immigrant and Non-Immigrant Adults in Australia. Int J Environ Res Public Health. 2021;18(16):8621. doi: 10.3390/ijerph18168621.

• Mayes R, Armistead B. Chronic disease, prevention policy, and the future of public health and primary care. Med Health Care Philos. 2013;16(4):691-7. doi: 10.1007/s11019-012-9454-0.

• https://shgm.saglik.gov.tr/TR-65809/covid-19-hastaligi-icin-risk-grubunda-olan-kronik-hastaliklar.html

• WHO SAGE Roadmap for prioritizing uses of COVID-19 vaccines. [Internet]. World Health Organization (March 30,2023; cited July 18, 2023). Available from: https://www.who.int/publications-detail-redirect/WHO-2019-nCoV-Vaccines-SAGE-Roadmap