Toprak; atmosfer ile taş küreyi, tatlı su ile tuzlu su alanlarını birbirinden ayıran bir ara katman olup birçok bitki ve hayvan için yaşam alanı sunan canlı kürenin bir parçasıdır. Gezegenimizi oluşturan hava, su ve kara bileşenleri arasında yer alan ve insan- diğer canlıların yaşamında temel teşkil eden çok önemli bir kaynaktır. Varlığını sürdüren canlılar organik madde oluşumunu sağlarken, bunların bozunumuyla inorganik maddeler meydana gelmektedir. Organik ve inorganik maddelerin karışımı toprağı oluşturmaktadır. Topraktaki bu bileşim diğer canlıların gelişmesini ve çoğalmasını sağlayan en önemli temel öğelerden birisidir.

Toprağın içinde bulunan su ve hava toprak için en az mineral ve organik madde kadar önemlidir. Topraktaki mineralleri ve organik maddeler arasında yer alan hava boşlukları toprağın havalanmasını, bitki köklerinin ve toprak organizmalarının nefes almasını sağlar.

Toprak ve Su Arasındaki Bağ

Yeryüzünün biyolojik olarak canlı humus ve aşınma tabakasında yağışlar yeraltı suyuna dönüştürülmektedir. Yağmur suyu birkaç metre kadar derinlikte yeraltına sızdığı zaman artık yeraltı suyu haline gelmekte ancak yeraltı suyu seviyesine ulaşıncaya kadar yolda belirli bir olgunlaşmadan geçmektedir. Bu yeraltı suyu fabrikası insanlığa en önemli toprak servetini sağlamaktadır. Toprağa yeni düşmüş yağmur suyu önce toprağın humus tabakasında çok çeşitli erimiş maddelerle yüklenir ancak bunları dibe süzülürken geniş ölçüde yeniden bırakır.

Toprağa sızan suyun bir kısmı buharlaşma ile topraktan uzaklaşır, bir kısmı yerçekimi etkisi ile toprağın alt katmanlarına doğru sızar, kalan bir kısım ise gerektiğinde bitkilerin faydalanması için toprak boşluklarında depolanır. Böylece toprak uzun zaman yağmur yağmasa bile bitkilere su iletmeye devam eder.

Toprağın kirlenmesi aynı zamanda sularımızın da kirlenmesi anlamına gelmektedir. Yağmur sonrası yüzeysel akış kirli toprağı taşır ve farklı su kaynaklarına karışmasına sebep olur böylece yeraltı sularının kirlenmesine ve dolayısıyla su kirliliğine neden olur. Kirlendikten sonra bu su, toksik kimyasalların varlığı nedeniyle hem insanların hem de hayvanların kullanımına uygun değildir.

İnsanların Kirlenmiş Toprağa Maruziyeti

Toprak, günlük hayatımızda çok fazla göz önünde bulundurduğumuz bir sağlık kıstası olmasa da, aslında dünyamızın altyapısının önemli bir bileşenidir ve insan sağlığının temelini oluşturur. Güvenli, sağlıklı ve yeterli gıda üretimi için sağlıklı toprak şarttır. Toprak, aynı zamanda önemli bir besin kaynağıdır ve kirleticileri sudan uzaklaştırmak için doğal filtre görevi görür. Dünya çapında kişi başına ortalama kalori tüketiminin yaklaşık %78’i doğrudan toprakta yetiştirilen ürünlerden, yaklaşık %20’si ise dolaylı olarak toprağa dayalı karasal gıda kaynaklarından gelmektedir.

İnsanların toprak kirleticilerine doğrudan maruz kaldığı en yaygın durumlar;

• Toprağın yutulması,
• Uçucu maddeleri ve tozu solumak,
• Deri yoluyla emilmesi,
• Kirlenmiş toprakta yetişen yiyecekleri yemek,

İnsanların toprak kirleticilerine dolaylı olarak maruz kaldığı en yaygın durumlar;

• Gıda üretiminin yüzde doksan beşinin doğrudan veya dolaylı olarak topraktan üretilmesi sonucunda
• Toprak, gazların atmosferle değişimini düzenler ve hem CO2, N2O ya da CH4 gibi sera gazlarının hem de cıva, radon, uçucu organik kirleticiler veya uçucu ve gaz halindeki kirleticilerin depolanmasına ve salınmasına katkıda bulunması sebebiyle,
• Kirlenmiş toprakla temas eden suyun kullanılması, bu suda bitkisel ve hayvansal ürün yetiştirilmesi sebebiyle.

İnsanların toprak kirliliğine maruz kalmasının, dünya çapında her yıl 500.000’den fazla erken ölüme sebep olduğu tahmin edilmektedir. Bu ölümlerin çoğu, uzun süreli maruziyetten etkilenen çocuklar ve yaşlılar gibi hassas gruplarda meydana gelmektedir. Üstelik bu ölümler yalnızca sınırlı sayıda kirleticiye maruz kalmayla ilgilidir; topraktaki tüm kirleticilerin sağlık ve refah üzerindeki etkileri muhtemelen daha büyük olacaktır. Toprak kirleticileri, içerdiği kimyasallara bağlı olarak akciğerler, cilt, bağırsaklar, karaciğer ve böbrekler gibi çeşitli organları etkileyebilmektedirler. Bu kirleticiler aynı zamanda bağışıklık, üreme, sinir ve kardiyovasküler sistemleri ve daha fazlasını da etkileyebilir.

Toprak Kirliliğinin Nedenleri Nelerdir?

Kirlenmiş veya kirlenmemiş tüm topraklar, doğal olarak mevcut olan çeşitli kirleticileri içerirler. Bu tür kirletici maddeler arasında metaller, inorganik iyonlar ve tuzlar ve birçok organik bileşik yer alır. Bu bileşikler esas olarak topraktaki mikrobiyal aktivite ve organizmaların ayrışması yoluyla oluşur. Ek olarak çeşitli bileşikler, örneğin yağmur suyuyla, rüzgar aktivitesiyle veya diğer toprak bozukluklarıyla ve topraktan akan yüzey su kütleleri ve sığ yeraltı sularıyla atmosferden toprağa karışır. Toprak kirleticilerinin miktarı doğal seviyeleri (çeşitli topraklarda doğal olarak bulunanlar) aştığında ise kirlilik oluşur. Toprak kirliliğinin oluşmasının iki ana nedeni vardır; insan yapımı nedenler ve doğal nedenler.

Toprak kirliliğine yol açan doğal nedenler;

• Atmosferdeki çökelme ile yağış suyunun sızması arasındaki dengesizliklerden dolayı toprakta bileşiklerin doğal birikmesi,
• Belirli çevresel koşullar altında toprakta doğal üretim,
• Kanalizasyon hatlarından yeraltına sızıntılar oluşması.
• Toprak kirliliğine yol açan insan yapımı nedenler;
• Bazıları kasıtlı ve bazıları kazara olmak üzere çeşitli süreç türlerinden kaynaklanır. İnsan kaynaklı toprak kirliliği, doğal süreçlerle birlikte çalışarak topraktaki toksik kirlilik seviyelerini artırabilir.
• Kimyasalların depolanması, taşınması veya kullanımı sırasında kazara dökülmeler ve sızıntılar,
• Fırınları veya diğer süreçleri içeren ve kirleticilerin çevreye olası dağılımına yol açan dökümhane faaliyetleri ve imalat süreçleri,
• Toksik maddeler yayan ağır metaller gibi ham maddelerin ezilmesini ve işlenmesini içeren madencilik faaliyetleri,
• İnşaat faaliyetleri,
• Herbisitlerin, pestisitlerin ve/veya böcek öldürücülerin ve gübrelerin yayılmasını içeren tarımsal faaliyetler,
• Toksik araç emisyonlarını serbest bırakan ulaştırma faaliyetleri,
• Kazara veya kasıtlı olarak kimyasal atıkların boşaltılması,
• Atık ürünler yeraltı suyuna sızabileceği veya kirli buharlar oluşturabileceği için atıkların çöplüklerde depolanması,
• Bina duvarlarından düşen, özellikle kurşun bazlı boyanın çatlamış boya parçacıkları
• Tarım arazilerinin amacı dışında kullanılması.

Toprak, gıda üretiminde ve gıda kalitesinde, iklimin düzenlenmesinde, hammadde ve diğer kaynakların sağlanmasında önemli bir rol oynar. Bugüne kadar kaydedilen muazzam bilimsel ilerlemeye rağmen, toprak durumunun ulusal ve küresel düzeylerde korunması ve izlenmesi hala etkili yerinde politika tasarımı ve karar almayı engelleyen karmaşık zorluklarla karşı karşıyadır.

Kaynaklar:

• https://topraktema.org/toprak-nedir

• https://topraktema.org/topra%C4%9F%C4%B1n-katmanlar%C4%B1

• https://www.netdata.com/UserFilesCenter3/613819aa-abf5-4ca0-b155-6ba4ecdbb262/ProjectsCenter1/e903343c-0648-4473-9e7a-b0a55f9db737/FileCenter/288.pdf

• https://services.tubitak.gov.tr/edergi/yazi.pdf?dergiKodu=4&cilt=14&sayi=159&sayfa=12&yaziid=2518

• https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/208082

• https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10064841/

• https://www.netdata.com/UserFilesCenter3/613819aa-abf5-4ca0-b155-6ba4ecdbb262/ProjectsCenter1/e903343c-0648-4473-9e7a-b0a55f9db737/FileCenter/288.pdf

• https://www.undrr.org/understanding-disaster-risk/terminology/hips/tl0031

• https://www.environmentalpollutioncenters.org/soil/

• https://www.environmentalpollutioncenters.org/soil/causes/

• https://www.soils.org/about-soils/contaminants/

• https://www.undrr.org/understanding-disaster-risk/terminology/hips/tl0031

• https://www.eea.europa.eu/publications/zero-pollution/health/soil-pollution

• https://www.toppr.com/guides/chemistry/environmental-chemistry/soil-pollution/