Prof. Dr. Alp Ergör

İzmir Dokuz Eylül Üniversitesi / Halk Sağlığı Ana Bilim Dalı Başkanlığı

Uluslararası Çalışma Örgütü her yıl, küresel düzeyde yaklaşık 300 milyon çalışanın işyerlerinde afet ve acil durumlar nedeniyle yaralandığını ve 350 bin kişinin de bu süreçlerde yaşamını yitirdiğini belirtiyor. Afet, ülkemizin sık karşılaştığı bir durum. Tanımı gereği “yerel örgütlenmenin, kendi olanaklarıyla başa çıkamadığı” durumları anlatır afet. Böyle bir ülkede yerel yapılar, işyerleri, insanlar afetlere, acil durumlara hazır olmak durumundalar.

İş sağlığı ve güvenliği alanında klasik söylem tüm iş kazaları ve meslek hastalıklarının önlenebileceğidir. Afetler ise önlenemeyebilirler; ancak yol açacakları yıkım ve kıyım öngörülebilir. Bunu öngörebiliyorsak alabileceğimiz önlemleri de biliyoruz demektir. Eğer önlemleri tanımlayabiliyorsak afet gerçekleşse bile oluşum sürecini ve sonrasını çalışanlar, toplum ve çevre açısından uygun biçimde yönetebiliriz.

Yasa koyucu her iş sağlığı ve güvenliği profesyonellerine işyerlerinde acil durumlara hazırlık planlarının, buna yönelik eğitimlerin yapılması, izlemlerin, denetimlerin yürütülmesi yükümlülüğünü tanımlamıştır. İşyerleri acil durumlara karşı önlem almakla yükümlüdürler , bu yükümlülük işyerlerinde işçilerin sağlığı ve güvenliği için çalışan iş güvenliği uzmanları, işyeri hekimleri ve hemşireleri aracılığı ile gerçekleştirilir. Kuşkusuz, işyerinde acil durumlara hazırlık asli olarak işverenin yükümlülüğüdür, iş sağlığı ve güvenliği profesyonelleri bu yükümlülüğü işveren adına yerine getirirler ya da bunun için çalışırlar.

İşyeri özelinde çıkıp daha geniş bir çerçevede çalışma yaşamına yaklaşırsak, ülkemizde nüfusun %30’a yakın bir bölümünün, yaklaşık 23 milyon kişinin ekonomik olarak aktif olduğunu göz önüne almalıyız. Bu insanlar, günlük yaşamlarının yaklaşık üçte birini işyerlerinde geçirirler. Yalnızca deprem açısından bakıldığında, büyük bölümü aktif faylara sahip Türkiye’de, bu gerçeklik işyerlerinin büyük bölümünün neden acil duruma hazır olmaları gerektiğinin altını çizilmiş oluyor.

Kuşkusuz işyerleri açısından acil durum deprem, sel gibi “doğal afetlerle” sınırlı değildir. İşyerlerinde ortaya çıkabilecek kazalar, yangınlar, patlamalardan başlayıp büyük endüstriyel kazalara hatta terör eylemlerine kadar uzanan geniş bir yelpazeyi kapsamak gerektiğini de akılda tutulmalıdır.

İşyerlerinde ortaya çıkan acil durumlar ya da bir afet nedeniyle işyerinde yaşanan sorun yalnızca çalışanları değil yakın bölgede yaşayanları, çevredeki flora ve faunayı da etkileyecektir. Dolayısıyla işyerlerinin acil durum hazırlığı bütünsel bir yaklaşım gerektirir.

Konuyu acil durum kapsamını biraz daha geniş tutarak afetlere doğru çekmek için literatürdeki sınıflamayı anımsamak yaralı olacaktır. En yalın sınıflama afetleri doğa ve insan kökenli olarak ikiye ayırır, üçüncü grupta hibrit olanlardır. (Şekil 1)

Bir risk yönetim süreci olarak tanımlayabileceğimiz ve Şekil 2’de özetlenen işyerlerinin afete hazırlığı kuruluş aşamasında başlayacak, satın alma ve üretim süreçlerinden lojistiğe kadar tüm adımların irdelendiği bir risk değerlendirmeyi içerecektir. İzlem bu sürecin ayrılmaz bir parçasıdır ve işyeri büyüdükçe daha karmaşıklaşacaktır.

Yukarıda bir risk yönetimi süreci olarak tanımlanan çalışma yaşamı ve afet olgusunu iki aşamada irdelemek olasıdır:

Afet Öncesi Hazırlık Süreci

Bu aşamada aşağıdaki ögelerin irdelenmesi gerekir:

• Risk değerlendirmesi
• Acil durum süreçlerinin tanımlanması
• İletişimin kurgulanması
• Çıkışlar ve toplanma alanlarının belirlenmesi
• Destek – yedek malzeme gereksinimi ve lojistiğinin tanımlanması
• Görevlerin belirlenmesi ve eğitim
• Görev alanlarla ilgili sağlık kayıtlarının tutulması
• Uygulama – tatbikat
• Yeniden değerlendirme ve kontroller

Afet Sırası ve Sonrasında Sürecin Yönetimi

Afet sonrası süreçte işyeri, çalışanlara, çevresinde yaşayanlara, çevreye ve acil durum sürecinde görev alan işçilere odaklanmalıdır. Bu aşamada yapılacaklar 4 başlıkta ele alınabilir:

1. Azaltma – önleme (mitigation) başlığı afet öncesi, acil durum gelişmeden alınması gereken önlemleri kapsar. İşletmenin kuruluşundan başlayıp, depolama süreçlerine, atık yönetimine kadar geniş bir alanı kapsayan bu başlık iyi bir risk değerlendirme süreci gerektirir. İliç Maden Kazasında, liç alanındaki çökme ve toprak kayması, Kartalkaya’da gerçekleşen otel yangını bu başlıkla ilgili yapılması gerekenlerin yerine getirilmemesine örnek gösterilebilir.

2. Hazırlık başlığı, işyerinin insan gücü, süreç planlama ve donanım bakımından afet sürecine ya da acil durum yönetimine hazırlığını tanımlar. Bu kapsamda görev tanımları, eğitimler, uygulamalar (tatbikat) büyük önem taşır. Soma Kıyımı azaltma ve hazırlık başlığında yapılması gerekenlerin yerine getirilemediği acil durumlara bir örnek olarak düşünülebilir.

3. Yanıt başlığı, süreci etkin bir risk değerlendirmesi ile ele almış bir işyerinde, hazırlık sürecinde eğitimleri tamamlanmış, tatbikatları yerine getirmiş ekibin afet, acil durum ve hemen sonrasındaki girişimlerini kapsar. 2023 yılında yaşanan deprem felaketinin ilk 24 saati süresinde yaşanan müdahale, lojistik, iletişim sorunları bu başlıkla ilgili aksamalar için bir örnek olabilir.

4. Esenlendirme başlığı, afet ya da acil durum geçtikten sonra “normale dönme” sürecinde yapılacakları, etkilenen çalışan, toplum ve çevrenin sorunlarına odaklanılmasını, işyerinde, afet ya da acil durumdan etkilenen donanım ve süreçlerin gözden geçirilmesini kapsar. Bu başlık da diğerleri gibi ön görülerle, etkin bir risk değerlendirmesi ile planlanması beklenen bir basamaktır.

İşyerlerinin afetlere, acil durumlara hazırlığının yukarıda özetlenen başlıklar altında yürütülmesi beklenir.

Afetlerde tanımlanan 3 aşamayı işyerlerinde acil durumlara da uyarlayabiliriz:

Evre 1 – Akut dönem: Olay anından başlayarak birkaç saatlik zaman dilimini kapsar.

Evre 2 – 24-48 saatlik süreci kapsar.

Evre 3 – subakut dönem olarak da düşünülebilecek bu zaman dilimi 3. günden başlayarak sürecektir.

Kuşkusuz yukarıda belirtilen ve aslında afetler için tanımlanmış zaman dilimleri işyerinin büyüklüğüne, işyerindeki acil durumun özelliğine göre değişiklikler gösterebilecektir. Önemli olan işyerinin acil durumu, “kendi olanakları” ile çalışanlar, çevreleyen toplum, çevre ve acil durum ekibi için zarar oluşmadan yönetebileceği en değerli saatlerin tanımlanmasıdır.

Yukarıda irdelenenleri birkaç tümce ile özetlemek gerekirse; işyerlerinin afetleri de içeren acil durumlara hazırlanması:

• İşverenin sorumluluğudur. İş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi bu süreci işveren adına yürütürler.
• Bu hazırlık başlı başına risk yönetim sürecidir.
• Ekip çalışması gerektirir. Ekibin oluşumu yetkinliğin geliştirilmesine dayalı bir eğitim sürecidir.
• Her aşama izlem ve sürveyans gerektirir.

Okuma Önerileri ve Kaynaklar:

• Descatha A, Schunder-Tatzber S, Burgess J, Cassan P, Kubo T, Rotthier S, Wada K, Baer M and EPROH Scientific Committee. Emergency preparedness and Response in Occupational Setting: A position Statement. Front. Public Health 5:251. doi: 10.3389/fpubh.2017.00251.

• Occupational safety and health in public health emergencies: A manual for protecting health workers and responders. World Health Organization and International Labour Organization, Geneva, 2018.

• Carrasco S, O’Brien D. Build Back Safely: Evaluating the Occupational Health and Safety in Post-Disaster Reconstruction. Sustainability 2023, 15, 7721. https://doi.org/10.3390/su15097721

• Mori K. Editorial. Occupational health in disasters: Valuable knowledge gained from experience with the Fukushima Daiichi Nuclear Power Plant accident. J Occup Health. 2019;61:429–430

• Armatas C. Endüstriyel Emisyonlar, Kaza ile Salınımlar ve Tehlikeli Atıklar. LaDou J, Harrison RJ (Eds) İş ve Çevre Hekimliği. Current Tanı ve Tedavi. 823-241, Palme Yayınevi, 2022.

• Burrer SL, Shugart J, Delaney LJ, Eisenberg J. Acil Yardım Çalışanlarının Sağlık ve Güvenliği. LaDou J, Harrison RJ (Eds) İş ve Çevre Hekimliği. Current Tanı ve Tedavi. 740-754, Palme Yayınevi, 2022.

• Kozacı C. Türkiye’de Yangın Güvenlik Yönetimi Yapılanması. RİSKYÖN BÜLTEN, 13; 12-22, Şubat 2025.

• İnce A. 21.01.2025 Tarihinde Meydana Gelen, Çok Ölümlü ve Yaralanmalı, Kartalkaya Otel Yangını Faciasında Dikkati Çeken Hususlar Ve Çıkarılan Dersler. RİSKYÖN BÜLTEN, 13; 23-25, Şubat 2025.