Uzm. Dr. Mümine Yüksel
Halk Sağlığı Uzmanı / İş ve Meslek Hastalıkları Uzmanı

İş sağlığı ve güvenliği alanında yıllar içinde önemli ilerlemeler kaydedilmiş olsa da, çalışanlar hala çeşitli mesleki tehlike ve risklere maruz kalmakta; bu durum iş kazaları, meslek hastalıkları ve bazı durumlarda can kayıplarıyla sonuçlanmaktadır.

Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) verilerine göre her yıl 2,93 milyon çalışan işle ilgili faktörler nedeniyle hayatını kaybetmekte, 395 milyondan fazla çalışan ölümcül olmayan iş kazası geçirmektedir. İş kaynaklı ölümlerin çoğu, yaklaşık 2,6 milyonu iş kaynaklı hastalıklara atfedilirken, iş kazaları 330.000 ölüme neden olmuştur. Dolaşım sistemi hastalıkları, kanserler ve solunum sistemi hastalıkları iş kaynaklı ölümlerin çoğunluğunu oluşturan hastalıklardır. İşle ilişkili hastalıklar ve meslek hastalıkları iş kazalarına göre daha fazla ölüme neden olmakta ancak görünürlüğü düşük olduğu için iş sağlığı ve güvenliği alanında yeterince önceliklendirilmemektedir. Ayrıca birçok ülkede hastalıkların mesleki kökeninin dikkate alınmaması ve meslek hastalıkları için yeterli kayıt ve bildirim sistemlerinin olmaması sorunun gerçek boyutunu göstermeyi zorlaştırmaktadır.

Meslek Hastalıkları ve İşle İlişkili Hastalıklar

Çalışma yaşamının bedensel, ruhsal ve sosyal iyilik haline birçok olumlu etkisi bulunmakla birlikte iş yeri ortamında maruz kalınan fiziksel, kimyasal, biyolojik, psikososyal, ergonomik vb. etkenler nedeniyle çalışanların sağlığı olumsuz olarak da etkilenebilmektedir. Çalışanlar arasında görülen sağlık sorunlarının sıklığına baktığımızda ilk sırada genel toplumda yaygın görülen hastalıkların çalışanlar arasında da en sık görülen hastalıklar olduğu bilinmekte, bunu ikinci sırada işle ilişkili hastalıklar,  üçüncü sırada meslek hastalıkları takip etmektedir.

İşle ilişkili hastalıklar Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) tarafından “gelişiminde çalışma ortamındaki faktörler de dahil olmak üzere, birden fazla neden olan hastalıklar” olarak tanımlanmıştır. İş yeri ortamındaki etken ile hastalık arasında özgün ve güçlü bir nedensel ilişki varlığında ortaya çıkan hastalıklar ise meslek hastalıkları olarak adlandırılmaktadır.

Hastalığa sebep olan iş yerinde çalışılmamış olması ve hastalığa neden olan etkene maruz kalınmaması durumunda o kişide bu hastalığın çıkması beklenmemektedir. Nedensel ilişki mesleki anamnez, klinik ve patolojik veriler, mesleki tehlikelerin tanımlanması ve değerlendirilmesi ve maruz kalımın doğrulanması temelinde kurulur.

Ülkemizde iki ayrı kanunda meslek hastalıkları kavramı tanımlanmıştır. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’nda ILO ve DSÖ tarafından yapılan meslek hastalıkları tanımlarıyla benzer bir şekilde “mesleki risklere maruziyet sonucu ortaya çıkan hastalık” olarak tanımlanmıştır. 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunun 14. maddesinde ise “Meslek hastalığı sigortalının çalıştığı veya yaptığı işin niteliğinden dolayı tekrarlanan bir sebeple veya işin yürütüm şartları yüzünden uğradığı geçici veya sürekli hastalık, bedensel veya ruhsal engellilik halleridir” şeklinde tanımlanmıştır. 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu ile daha çok sosyal sigorta süreçleri açısından değerlendirilmektedir.

Harrington kuramına göre, ülkeler arasında değişmekle birlikte 1000 çalışan başına her yıl 4 ile 12 arasında yeni meslek hastalığı olgusu beklenmektedir. Türkiye’de Sağlık Bakanlığı ve Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) tarafından meslek hastalıkları ile ilgili veriler toplanmaktadır. SGK istatistik yıllıklarına baktığımızda 2016-2023 yılları arasında meslek hastalığı tanısı alan sigortalı sayısının 597 ile 1207 arasında değiştiğini görmekteyiz. Bu yayınlanan veriler edime hak kazanan (en az %10 meslekte kazanma gücü kaybı oranına sahip) çalışan sayısını göstermekte, toplam vaka sayısını temsil etmemekte, sigorta esaslı yaklaşımın verilerini sunmaktadır. İstatistiklere bakıldığında Türkiye’de meslek hastalıkları tanı sayısında yetersizlik olduğu görülmektedir. Dünya genelinde ve Türkiye’de (2023-%27,3) kayıt dışı istihdamda çalışanların yoğunluğu da göz önüne alındığında kayıtlarda yer alan meslek hastalıkları sayısının beklenen meslek hastalıkları sayısının çok çok altında olduğu söylenebilir.

Meslek Hastalıkları Listeleri

Meslek hastalıkları listeleri, meslek hastalıklarının etkin bir şekilde tanı ve bildiriminin yapılabilmesi için yapılan en önemli düzenlemelerden biridir. Ülkelerin kendi hazırladıkları meslek hastalıkları listelerinin yanında uluslararası kuruluşların hazırladıkları listeler de mevcuttur. ILO, DSÖ ve Avrupa Birliği meslek hastalıkları listeleri dünyada yaygın olarak kullanılan listelerdir.

Meslek hastalıkları listeleri çoğunlukla tazminat süreçlerinde kullanılmaktadır. Türkiye’de ise Çalışma Gücü ve Meslekte Kazanma Gücü Kaybı Oranı Tespit İşlemleri Yönetmeliği ekinde yer alan meslek hastalıkları listesi kullanılmaktadır. Bu listede meslek hastalıkları 5 grupta sınıflandırılmaktadır. A grubunda kimyasal maddeler ile olan meslek hastalıkları, B grubunda mesleki deri hastalıkları, C grubunda pnömokonyozlar ve diğer mesleki solunum sistemi hastalıkları, D grubunda mesleki bulaşıcı hastalıklar ve E grubunda fiziksel etkenlerle olan meslek hastalıkları yer almaktadır. Listede hastalık ve belirtileri, yükümlülük süreleri ve hastalık tehlikesi olan başlıca işler tanımlanmıştır. Ancak bu özelliklerin yanında mantıksal bir bütünlük içinde hazırlanmamış olması, psikososyal risk faktörlerine bağlı gelişen meslek hastalıkları, biyolojik etkenler ve ergonomik risklere bağlı meslek hastalıkların sınırlı olması listenin dezavantajını oluşturmaktadır. Teknolojideki gelişmeler, kullanıma giren yeni kimyasallar gibi nedenler her yıl yüzlerce yeni etkene maruz kalımı beraberinde getirmektedir ve tüm gruplarda “diğerleri” başlığının eklenmesiyle grup altında meslek hastalığı olarak tanımlanması önündeki engeller aşılmış olacaktır. Türkiye’de meslek hastalıkları listesinde yer almayan hastalıklar Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık Kurulu kararı ile uygun görüldüğünde meslek hastalığı olarak kabul edilmektedir.

Meslek Hastalıkları Bildirimi

Meslek hastalıklarının tanı süreçleri az çok benzer olmakla birlikte, bildirim sistemleri açısından ülkeler arasında belirgin farklılıklar bulunmaktadır.

5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun 14. maddesinde “Sigortalının çalıştığı işten dolayı meslek hastalığına tutulduğunun; a) Kurumca yetkilendirilen sağlık hizmet sunucuları tarafından usulüne uygun olarak düzenlenen sağlık kurulu raporu ve dayanağı tıbbî belgelerin incelenmesi, b) Kurumca gerekli görüldüğü hallerde, işyerindeki çalışma şartlarını ve buna bağlı tıbbî sonuçlarını ortaya koyan denetim raporları ve gerekli diğer belgelerin incelenmesi, sonucu Kurum Sağlık Kurulu tarafından tespit edilmesi zorunludur” olarak belirtilmiştir. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’nun 14. Maddesine göre meslek hastalıklarının bildirimi zorunludur ve bildirim Sosyal Güvenlik Kurumuna yapılmaktadır.

Çalışanlar yetkilendirilmiş sağlık hizmeti sunucularına farklı yollarla başvurabilirler: İş yeri hekimi veya bir sağlık birimindeki hekimlerin meslek hastalıklarından şüphelenmesi sonucu çalışanın yetkilendirilmiş sağlık hizmet sunucularına sevki, çalışan veya emeklinin meslek hastalığı iddiası ile yetkili hastanelere şahsi başvurusu ve çalışan veya emeklinin meslek hastalığı iddiası ile SGK İl Müdürlüğü’ne şahsi başvuru ile SGK aracılığıyla yetkili sağlık hizmet sunucularına sevki ile. Meslek hastalığı sonucu meslekte kazanma gücü kaybı oranları tespitinde esas alınacak sağlık kurulu raporlarını düzenlemeye yetkili sağlık hizmet sunucuları; Çalışma Gücü ve Meslekte Kazanma Gücü Kaybı Oranı Tespit İşlemleri Yönetmeliği’nde Sağlık Bakanlığı meslek hastalıkları hastaneleri ile eğitim ve araştırma hastaneleri ve Devlet üniversitesi hastaneleri olarak tanımlanmıştır.

Yetkili sağlık kuruluşları meslek hastalığı açısından yapılan değerlendirmeler sonucunda usulüne uygun hazırlanan sağlık kurulu raporu ve dayanağı tıbbi belgeler ile meslek hastalıkları tanısı koydukları çalışanları en geç on gün içinde SGK’ya bildirilmelidir. Kurum Sağlık Kurullarınca bu raporlarda belirtilen hastalıkların mesleki olup olamadığına karar verilip, mevcut hastalıkların çalışma gücünde ve meslekte kazanma gücü oranında azalmaya yol açıp açmadığı belirlenir. Kurum Sağlık Kurulunca verilen kararlara Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık Kurulu’na itiraz edilebilir. Klinik ve laboratuvar sonuçları ile belirlenmiş meslek hastalıkları, meslek hastalıkları listesinde yer alan yükümlülük süresini aşmış olsa bile, iş yerinde yapılan incelemede hastalığa yol açan etken tespit edilirse Kurumun veya çalışanın başvurusu üzerine Yüksek Sağlık Kurulu onayıyla meslek hastalığı olarak kabul edilebilir.

Kurum Sağlık Kurullarınca meslek hastalığı olduğu tespit edilen çalışanlar için, SGK tarafından işverene meslek hastalıkları bildiriminde bulunması yazılı olarak talep edilir ve işverenin 3 iş günü içerisinde İş Kazası ve Meslek Hastalığı Bildirim Formu ile Sosyal Güvenlik Kurumu’na bildirim yapması gerekmektedir. 

5510 Sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanununda meslek hastalığı saptanan sigortalıya sağlanan haklar tanımlanmıştır. Bu haklardan biri de sürekli iş göremezlik geliridir ve kanunda “Kurumca yetkilendirilen sağlık hizmeti sunucularının sağlık kurulları tarafından verilen raporlara istinaden Kurum Sağlık Kurulunca meslekte kazanma gücü en az %10 oranında azalmış bulunduğu tespit edilen sigortalı, sürekli iş göremezlik gelirine hak kazanır.” olarak tanımlanmıştır.

Meslek Hastalıkları Tanı ve Bildirim Süreçlerindeki Engeller

Meslek hastalıkları geç ortaya çıkmaları ve hastalıkların çoğunda spesifik bulguların olmaması nedeniyle tanıları atlanmaktadır ve gözle görünür olan iş kazaları ise görece daha iyi kaydedilmektedir. Ancak ne iş kazalarının ne de meslek hastalıklarının kayıt ve bildirimi istenilen düzeyde değildir.

ILO üye ülkelerin %90’ından fazlasında mesleki yaralanma ve hastalıkların kaydedilmesi ve bildirilmesi için bir sistem bulunmaktadır. Ancak bu yüksek yüzdeler sadece bir raporlama sisteminin varlığı göstermekte, kalitesi hakkında bilgi vermemektedir. Son 5 yılda üye ülkelerin sadece %41’i mesleki yaralanmalar ve hastalıklarla ilgili verilerini ILO ile paylaşmıştır, ILO ile paylaşımla ilgili resmi bir zorunluluk olmadığından dolayı küresel istatistiklerde önemli bir boşluk bulunmaktadır.

Mesleki kazalar ve hastalıklarla ilgili verilerin toplanması ve analizi, nedenlerinin belirlenmesi, yeni tehlikelerin ve ortaya çıkan risklerin tespit edilmesi ve önleyici tedbirlerin geliştirilmesi için önemlidir. Ancak eksik bildirim küresel bir sorun olmaya devam etmektedir ve bildirim sistemleri olsa bile, bildirim çoğu zaman eksiktir. 

Ülkeler arasında meslek hastalıklarının bildirimi ile ilgili engeller değişim göstermektedir. Bildirim sisteminin bulunmaması, hekimlerin meslek hastalıklarını bildirmek için yeterli zamanlarının olmaması, işin belirli bir hastalık için nedensel bir faktör olup olmadığı konusundaki belirsizlikler, bildirim konusundaki farkındalık eksikliği, işle hastalığın ilişkisini belirlemedeki kriterlerde belirsizlik, meslek hastalıkları hakkında bilgi eksikliği, çalışma ortamı ile ilgili bilgiler ulaşamama, laboratuvar olanaklarının olmaması ve bildirme konusundaki düşük motivasyon meslek hastalıklarının bildirimindeki engeller arasında yer almaktadır. Çalışanlar açısından engellere baktığımızda da olası bir yaptırımdan kaçınmak, damgalanma sorunları ve işlerini kaybetme korkusu yer almaktadır. İşverenler açısından bakıldığında da meslek hastalığının kendi iş yerlerinde tespit edilmesi yönündeki kaygılarıdır. Bildirimdeki eksiklikler ise hükümetlerin mesleki sağlık sorunlarına ve özellikle mesleki hastalıklara daha az dikkat etmesine neden olmaktadır.

Meslek hastalıkları önemli halk sağlığı sorunudur, ancak yeteri kadar tanı konulamamaktadır. Çalışanların meslek hastalığından şüphelendiğinde izlemesi gereken yol ve meslek hastalıkları ile ilgili bilgi düzeyini arttırmaya yönelik eğitimlerin düzenlenmesi, meslek hastalıkları tanısı alan çalışanların uygun iş olanaklarının sağlanması ile iş kaybetme korkularının önüne geçilmesi, meslek öyküsü almanın önemi, meslek hastalıkları ile ilgili bilgi düzeylerini ve farkındalıklarını artırmaya yönelik eğitimlerin tıp eğitimlerinde yer alması, yetkili hastanelerdeki tanısal incelenme olanaklarının bulunması, kurumlar arası iletişim ve iş birliğinin arttırılması önemlidir.

Meslek hastalıkları önlenebilir hastalıklardır. Meslek hastalıkları konusunda önceliğimiz korunma ve önleme olmalıdır. Meslek hastalıklarının yönelik koruyucu hizmetlerin ve müdahalelerin planlanması, politikaların oluşturulmasında düzenli tutulmuş, kaliteli bir meslek hastalıkları verisinin varlığı da bu açıdan çok değerlidir.

Kaynaklar:

• ILO, 2023. A call for safer and healthier working environments. Erişim adresi: https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/%40europe/%40ro-geneva/%40ilo-ankara/documents/publication/wcms_905121.pdf  (Erişim tarihi: 05.06.2025).

• Takala, J., Hämäläinen, P., Sauni, R., Nygård, C. H., Gagliardi, D., & Neupane, S. (2024). Global-, regional-and country-level estimates of the work-related burden of diseases and accidents in 2019. Scandinavian journal of work, environment & health, 50(2), 73.

• Hämäläinen, P., Takala, J., & Kiat, T. B. (2017). Global estimates of occupational accidents and work-related illnesses 2017. World, 2017, 3-4.

• ILO, 2024. The Prevention of Work-related Occupational Diseases Course. Erişim adresi: https://www.ilo.org/meetings-and-events/prevention-work-related-occupational-diseases (Erişim tarihi: 8.05.2025).

• Bilir N. (2014). İş Sağlığı ve Güvenliğinde Genel İlkeler. N. Bilir, A.N. Yıldız. (Ed.). İş Sağlığı ve Güvenliği Üçüncü Baskı. Ankara: Hacettepe Üniversitesi Yayınları.

• Çalışma, T. C., & Bakanlığı, S. G. (2011). Meslek hastalıkları ve iş ile ilgili hastalıklar tanı rehberi. Türkiye’de İşyerlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Koşullarının İyileştirilmesi Projesi, Ankara.

• Yıldız, A. N. ve Sandal, A. (Ed.). (2020). İş Sağlığı ve Güvenliği Meslek Hastalıkları. Ankara: Hacettepe Üniversitesi.

• Zhang, M. (2013). National system for recording and notification of occupational diseases: Practical Guide. Geneva: International Labour Office.

• ILO,2013. The Prevention of Occupational Diseases. Erişim adresi: https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/%40ed_protect/%40protrav/%40safework/documents/publication/wcms_208226.pdf  (Erişim tarihi: 13.05.2025).

• 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu. (2012). T.C. Resmi Gazete, 28339, 20 Haziran 2012.

• 5510 Sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu. (2006). T. C. Resmi Gazete, 26200, 31 Mayıs 2006.

• Aw, T., Gardiner, K., Harrington, J., Whitaker, S., Jackson, C., Ahmed, S., … & Aw, C. (2008). Pocket consultant: occupational health. Occupational Health (eds T. Aw, K. Gardiner, J. Harrington, S. Whitaker, C. Jackson, S. Ahmed and J. Hitchins). Blackwell Publishing Ltd, USA.

• SGK İstatistik Yıllıkları. Erişim adresi: https://www.sgk.gov.tr/Istatistik/Yillik/fcd5e59b-6af9-4d90-a451-ee7500eb1cb4/  (Erişim tarihi: 15.06.2025).

• ILO, 2023.  World Employment and Social Outlook: Trends 2023 Erişim adresi: https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/%40dgreports/%40inst/documents/publication/wcms_865332.pdf (Erişim tarihi: 14.06.2025).

• ILOSTAT Country Profiles. Erişim adresi: https://ilostat.ilo.org/data/country-profiles/ (Erişim tarihi: 12.06.2025).

• Çımrın, A.H., Coşkun Beyan A.  ve Bahadır H. (Ed.).(2021).Teoriden Pratiğe İş Yeri Hekimliği, İstanbul Tıp Kitabevi.

• ILO. (2010). List of occupational diseases (revised 2010). Identification and recognition of occupational diseases: Criteria for incorporating diseases in the ILO list of occupational diseases (Occupational Safety and Health Series, No. 74). Geneva: International Labour Office.

• Karjalainen, A. (1999). International Statistical Classification of Diseases and Related Health Problems (ICD-10) in Occupational Health (WHO/ SDE/OEH/99.11). Geneva: WHO.

• European Commission. (2003). Commission Recommendation of 19 September 2003 concerning the European schedule of occupational diseases. Brussels: European Commission.

• Çalışma Gücü ve Meslekte Kazanma Gücü Kaybı Oranı Tespit İşlemleri Yönetmeliği. (2008). T.C. Resmî Gazete, 27021, 11 Ekim 2008.

• ÇSGB. Meslek Hastalıkları Bildirim Rehberi. Erişim adresi: https://isg.ankara.edu.tr/wp-content/uploads/sites/160/2020/01/Meslek-Hastal%C4%B1klar%C4%B1-Bildirim-Rehberi.pdf (Erişim tarihi: 7.06.2025).

• Akkurt, İ. (2014). DÜNYADA VE ÜLKEMİZDE MESLEK HASTALIKLARI TANI SİSTEMLERİ: YENİ BİR MODEL ÖNERİSİ. TTB Mesleki Sağlık ve Güvenlik Dergisi, 14(51), 30-38.

• ILO, 2023. Implementing a safe and healthy working environment: Where are we now? Erişim adresi: https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/%40ed_protect/%40protrav/%40safework/documents/publication/wcms_876334.pdf (Erişim tarihi: 17.06.2025)

• ILO, 2021. How to Improve the Reporting of Occupational Diseases in Indonesia? Erişim adresi: https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/%40dgreports/%40inst/documents/publication/wcms_776389.pdf (Erişim tarihi: 17.06.2025)