Doç. Dr. Ceyda Şahan
Dokuz Eylül Üniversitesi, Tıp Fakültesi,  Halk Sağlığı ABD Öğretim Üyesi

Gonca Gül Özdemir
Dokuz Eylül Üniversitesi,  Sağlık Bilimleri Enstitüsü Doktora Öğrencisi

Kas iskelet sistemi sorunları multifaktöriyel gelişebilen birçok akut ve kronik durumla ortaya çıkabilir. Bu problemler hareket sistemi ile ilgili olan tüm yapıları etkileyebilir ve bu yapıların yaralanma ve işlev bozukluklarının tamamını kapsamaktadır . Kas iskelet sistemi yaralanmaları herhangi bir zaman diliminde ve bireyde gelişebilmekle birlikte çalışma ortamındaki pek çok ergonomik riskin de etkisiyle oluşabilir ya da mevcut sorunun şiddetlenmesi durumuyla karşılaşılabilir.

İşle ilgili kas iskelet sistemi rahatsızlıkları özellikle çalışma yaşamındaki risklerin önlenmesiyle büyük oranda azaltılabilir Bunun yanında kas-iskelet sistemi rahatsızlarının ortaya çıkmasının diğer nedenleri de psikososyal durum, çevresel, fiziksel ve bireysel faktörler şeklinde tanımlanmaktadır. Yaş, cinsiyet, meslek, egzersiz alışkanlıkları, yaşam tarzı ve çalışılan ortam ile ilgili faktörler bu sebepler içinde yer almaktadır. İş kaynaklı kas-iskelet sistemi rahatsızlıklarının, 17. Yüzyıldan itibaren sorun olarak tanımlanan ve dünya genelinde yaygın şekilde görülen mesleki rahatsızlıklar olduğu bilinmektedir. Mesleki kas-iskelet sistemi hastalıkları; çalışan bireylerde görülen, kas iskelet sistemindeki ağrı ve hareket kısıtlılıkları ve semptomların eşlik ettiği ve bu sorunlara yapılan işin neden olduğu belirtilmiştir. İşle ilgili kas iskelet sistemi rahatsızlıkları; mesleğin türü, tekrarlayan hareketlerin varlığı, statik postürle çalışma ya da işle ilişkili başka değişkenlerin etkilemesiyle gelişebilmektedir.

Kas-iskelet sistemi hastalıklarının meslek hastalığı olması ayrımında en önemli koşul, çalışanın o işte çalışmaması durumunda hastalığın ortaya çıkmayacağının literatür ve bilimsel kanıtlarla ispatlanması durumudur. Bunun yanında mesleki kas-iskelet sorunu olmasa da çalışma ortamındaki ergonomik risklerin önlenmesi, çalışanlarının mevcut kas-iskelet sistemi hastalıklarını da şiddetlendirebileceği için önemlidir.

Dünya Sağlık Örgütü iş ilişkili kas-iskelet sistemi rahatsızlıkların temel sebeplerini listelemiş ve başlıca risk etmenlerinin tanımlamış ve önerilerde bulunmuştur (Tablo 1).

DSÖ, kısmen olumsuz veya ağır çalışma koşullarının olduğu çalışma ortamının, iş yeri maruziyetleri tarafından hızlandırılan veya şiddetlendirilen iş ile ilgili hastalıklara önemli ölçüde katkıda bulunduğunu beyan etmiştir. DSÖ’nün raporu dışında, Ulusal Mesleki Güvenlik ve Sağlık Enstitüsü (National Institute for Occupational Safety and Health-OSHA), çeşitli epidemiyolojik çalışmalarda, işte gösterilen fiziksel efor ile iş kaynaklı kas-iskelet sistemi sorunları arasında nedensel ilişki olduğuna dair kanıtlar olduğunu belirtmiştir. 2014 yılında yapılan çalışmada işle ilgili kas iskelet sistemi rahatsızlıklarının işletmelerde bulunan iş sağlığı ve güvenliği yöneticilerinin %85’inde en büyük endişe kaynağı olduğu vurgulanmıştır. Bu yaralanmaların çalışanlar için fizyolojik ya da psikolojik etkileri bulunabilmektedir. Ağrı, depresyon ve hareket ile ilgili sorunların bu yaralanmalardan etkilenen çalışanların tecrübe ettiği semptomlardan sadece birkaçı olduğu belirtilmiştir. Bu semptomların dışında bireyin; his kaybı ve güçsüzlük yaşayabileceği de bildirilmiştir. Ağrının ve hareket kaybının baş rolü oynadığı iş ile ilgili kas iskelet sistemi yaralanmalarında, aynı zamanda kişinin sosyal hayatının da bundan etkilendiği belirtilmektedir. Dolayısıyla kişinin yaşam kalitesinin kötüleşmesine yol açan birçok etmen ortaya çıkmaktadır.

İş hayatında en sık görülen kas iskelet rahatsızlıklarının bölgesel olarak görülme sıklığı çalışmanın yapıldığı ülke ve meslek gruplarına göre değişim gösterebilmektedir. Avrupa Risk Gözlemevi 2019 Raporunda; 2010 ve 2015 yılları karşılaştırılmış ve aşağıdaki grafik elde edilmiştir (Şekil 1).  Aynı raporda: AB’de iş kaynaklı sağlık sorunu yaşayan çalışanların %60’ının en ciddi sorunlarının kas-iskelet sistemi rahatsızlıkları olduğu belirtilmiş ve her beş kişiden birinin son bir yıl içinde kronik sırt ya da boyun rahatsızlığı yaşadığı belirtilmiştir.

2022 yılında yayınlanan çalışmaya göre; işten uzak kalmaya sebep olabilen kas iskelet sistemi rahatsızlıklarının en sık görüldüğü vücut bölgeleri, meslek gruplarına göre incelenmiş, gruplar arasında farklılıklar olsa da tüm meslekler içinde en sık, sırt bölgesinde rahatsızlık belirtilmiş ve bunu omuz bölgesi rahatsızlıkları takip etmiştir. Hemşire yardımcıları bütün meslek grupları içinde en fazla sırt rahatsızlıkları yaşayan meslek grubu olarak görülmektedir. İşle ilgili kas iskelet yaralanmalarının en yaygın görüldüğü vücut bölgelerinin bel, boyun, omuzlar, dizler, ön kollar, eller ve ayak bilekleri/ayaklar olduğu başka bir çalışmada belirtilmiştir. 2023 yılında gerçekleştirilen bir literatür taramasında, işle ilgili kas iskelet yaralanmalarının, sağlık meslek grupları arasında, en çok hangi bölgelerde oluşabileceği incelenmiş ve diş hekimleri ve cerrahlar gibi belirli sağlık gruplarında, özellikle boyun, sırt, omuz, el ve bileklerde; hemşireler ve fizyoterapistler gibi daha fazla yer değişikliği yapan mesleklerde ise ergonomik risklere maruziyetin yaygın ancak düşük yoğunlukta olduğu belirtilmiştir.

İşle ilgili kas iskelet sistemi yaralanmaları ve rahatsızlıkları en sık görülen işyeri problemleridir. 2006 yılında yapılan çalışmada işle ilgili kas iskelet sistemi yaralanmalarının tüm vakalar arasında %50 oranında olduğu bulunmuştur. Kore’de ise bu oranın tüm rahatsızlıklar arasında yaklaşık %70 olduğu belirtilmişti. Avrupa meslek hastalıklarının verilerinde, kas iskelet sistemi hastalıklarının tüm meslek hastalıkları içinde %39’luk pay taşıdığı vurgulanmıştır. İşle ilgili kas iskelet yaralanmalarında görülen yüksek prevalanslar durumun ciddi olduğunu ve önlem alınması gerektiğini göstermektedir. Bu önlemler çalışanlara gerekli ekipmanları sağlamak, ergonomik düzenlemeler yapmak ve düzenli egzersizlerle fiziksel kapasiteleri arttırmak şeklinde sıralanabilmektedir. Ağır kaldırma işlemlerinde uygun tekniklerin ve yardımcı ekipmanların sağlanmasının önemi yapılan bir çalışma ile belirtilmiş; diğer bir çalışmada ise egzersiz müdahalelerinin işle ilgili kas iskelet yaralanmalarına bağlı ağrıda etkili olduğu vurgulanmıştır. 

Sonuç ve Öneriler

İşle ilgili kas-iskelet sistemi hastalıkları, çalışma yaşamında en sık karşılaşılan ve çalışan sağlığı üzerinde ciddi etkiler yaratan sorunlardan biridir. Bu tür rahatsızlıklar yalnızca bireyin fiziksel sağlığını değil, aynı zamanda psikososyal iyilik halini ve iş verimliliğini de olumsuz etkilemektedir. Literatürde yer alan bulgular, bu hastalıkların büyük ölçüde önlenebilir olduğunu ve risklerin azaltılması için ergonomik düzenlemelerin, çalışanlara yönelik eğitimlerin ve düzenli egzersiz programlarının etkin bir rol oynadığını göstermektedir.

İşverenlerin ve politika yapıcıların, çalışma ortamlarında ergonomik riskleri sistematik olarak değerlendirmesi, çalışanların katılımını esas alan farkındalık programları geliştirmesi ve multidisipliner bir yaklaşımla sağlık hizmetleri sunması kritik önemdedir. Ayrıca, iş sağlığı profesyonellerinin yürüttüğü izlem ve müdahalelerin sürekliliği, bu tür hastalıkların erken tanı ve önlenmesinde etkili olabilir. Sonuç olarak, kas-iskelet sistemi hastalıklarının önlenmesine yönelik stratejiler sadece bireysel değil, kurumsal ve yapısal düzeyde de benimsenmeli ve sürdürülebilir hale getirilmelidir.

Kaynaklar:

• Da Costa, B.R. and Vieira, E.R. (2010), Risk factors for work-related musculoskeletal disorders: a systematic review of recent longitudinal studies. Am. J. Ind. Med., 53: 285-323.

• Özcan, E. (2011). İş Yerinde Ergonomik Risklerin Değerlendirilmesi ve Hızlı Maruziyet Değerlendirme (HMD) Yöntemi. Engineer & the Machinery Magazine, (616).

• World Health Organization. Identification and control of work-related diseases. Geneva: The Organization; 1985. Technical Report Series No. 714.

• Hoe VCW, Urquhart DM, Kelsall HL, Zamri EN, Sim MR. Ergonomic interventions for preventing work-related musculoskeletal disorders of the upper limb and neck among office workers. Cochrane Database of Systematic Reviews 2018, Issue 10. Art. No.: CD008570.

• Felekoğlu, B., & Taşan, S. Ö. (2017). İş ile ilgili kas iskelet sistemi rahatsızlıklarına yönelik ergonomik risk değerlendirme: Reaktif/proaktif bütünleşik bir sistematik yaklaşım. Gazi Üniversitesi Mühendislik Mimarlık Fakültesi Dergisi, 32(3).

• Milhem, M., Kalichman, L., Ezra, D., & Alperovitch-Najenson, D. (2016). Work-related musculoskeletal disorders among physical therapists: A comprehensive narrative review. International journal of occupational medicine and environmental health, 29(5), 735-747.

• McLeod, G. A., Murphy, M., & Dlabik, B. (2018). Work-related musculoskeletal injuries among Australian osteopaths: A preliminary investigation. International Journal of Osteopathic Medicine, 27, 14-22.

• Türkkan, A. (2009). İşe bağlı kas-iskelet sistemi hastalıkları ve sosyoekonomik eşitsizlikler. Uludağ Üniversitesi Tıp Fakültesi Dergisi, 35(2), 101-106.

• De Kok, J. et al. Work-related musculoskeletal disorders: prevalence, costs and demographics in the EU, European Risk Observatory Report. European Agency for Safety and Health at Work – EU-OSHA. 2019. Erişim Adresi: https://osha.europa.eu/sites/default/files/Workrelated_MSDs_prevalence_costs_and_demographics_in_the_EU_report.pdf

• Bonfiglioli, R., Caraballo-Arias, Y., & Salmen-Navarro, A. (2022). Epidemiology of work-related musculoskeletal disorders. Current Opinion in Epidemiology and Piliç Health, 1(1), 18-24.

• Krishnan, K. S., Raju, G., & Shawkataly, O. (2021). Prevalence of work-related musculoskeletal disorders: Psychological and physical risk factors. International journal of environmental research and public health, 18(17), 9361.

• Jacquier-Bret, J., & Gorce, P. (2023). Prevalence of body area work-related musculoskeletal disorders among healthcare professionals: a systematic review. International journal of environmental research and public health, 20(1), 841.

• Cabeças, J. M. (2006). Occupational musculoskeletal disorders in Europe: Impact, risk factors and preventive regulations. Enterprise and Work Innovation Studies, 2(2), 95-104.

• Kang, D., Kim, Y., Lee, Y. I., Koh, S., Kim, I., & Lee, H. (2014). Work-related musculoskeletal disorders in Korea provoked by workers’ collective compensation claims against work intensification. Annals of Occupational and Environmental Medicine, 26, 1-7.

• Milczarek M, Schneider E GE. OSH in figures:Stress at work- facts and figures. European agency for safety and health at work ,European Rısk Observatory Report. 2009;13–6.