Canpolat Çakal
Makina Mühendisi  BTSO Yeşil ve Dijital Dönüşüm Merkezi

1. İş Hijyeninde Modern Paradigma ve Maruziyet Bilimi

Endüstriyel çalışma ortamları, teknolojik gelişmelerle birlikte daha karmaşık ve dinamik bir yapıya bürünürken, çalışan sağlığını tehdit eden unsurların çeşitliliği de aynı oranda artış göstermektedir. Geleneksel olarak “işyeri ortamındaki kirleticilerin tespiti” olarak algılanan iş hijyeni disiplini, günümüzde multidisipliner bir maruziyet bilimi (exposure science) formuna evrilmiştir. İş hijyeni, yalnızca bir ölçüm faaliyeti değil; tehlikelerin öngörülmesi (anticipation), tanınması (recognition), değerlendirilmesi (evaluation) ve kontrol edilmesi (control) süreçlerini kapsayan bütünleşik bir risk yönetim sistemidir.

Bu rapor, iş hijyeni ölçüm tekniklerinin bilimsel temellerini, numune alma stratejilerinin istatistiksel arka planını ve sahadaki teknolojik dönüşümü, Avrupa Birliği (AB) normları ve Türkiye’deki yasal otorite İSGÜM (İş Sağlığı ve Güvenliği Araştırma ve Geliştirme Enstitüsü) uygulamaları ekseninde derinlemesine incelemeyi amaçlamaktadır.

Türkiye’de 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’nun yürürlüğe girmesiyle birlikte, işverenlerin çalışanların maruz kaldığı riskleri nicel verilerle belirleme yükümlülüğü yasal bir zemine oturmuştur. Bu süreçte, ölçümlerin güvenilirliği, tekrarlanabilirliği ve doğruluğu (accuracy), laboratuvarların yetkinliği ile doğrudan ilişkilidir. Özellikle 2017 yılında yayımlanan ve 2023 yılında yenilenen “İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizi Yapan Laboratuvarlar Hakkında Yönetmelik”, Türkiye’deki iş hijyeni ekosistemini regüle eden en temel metindir. Bu yönetmelik, laboratuvarların akreditasyon süreçlerinden personel yetkinliklerine, cihaz parkurunun izlenebilirliğinden raporlama formatlarına kadar geniş bir spektrumu kontrol altına almaktadır.

Avrupa Birliği’nde ise iş hijyeni stratejileri, özellikle EN 689 standardının 2018 revizyonu (TS EN 689:2019) ile köklü bir değişim geçirmiştir. Eski deterministik yaklaşım yerini, maruziyet profillerinin istatistiksel dağılımını analiz eden ve “Benzer Maruziyet Grupları” (SEG) kavramını merkeze alan probabilistik bir yaklaşıma bırakmıştır. Bu raporda, söz konusu standardın Türkiye’deki uygulama zorlukları, İSGÜM tarafından talep edilen yerel gereklilikler ve İngiltere Sağlık ve Güvenlik İdaresi’nin (HSE) MDHS (Methods for the Determination of Hazardous Substances) serisi rehberleri ile karşılaştırmalı olarak ele alınacaktır.

Raporun kapsamı, yalnızca yasal uyumlulukla sınırlı kalmayıp, numune alma fiziği, aerosol mekaniği, gaz difüzyon teorileri ve modern sensör teknolojilerini de içerecek şekilde genişletilmiştir. Amaç, iş hijyeni profesyonellerine, laboratuvar yöneticilerine ve akademik araştırmacılara, sahadaki pratik sorunlara bilimsel çözümler üretebilecekleri teorik ve pratik bir zemin sunmaktır.

2. Yasal Çerçeve ve Otorite Yapılanması: Türkiye ve Küresel Kıyaslama

İş hijyeni ölçümlerinin geçerliliği, dayandığı yasal otorite ve akreditasyon altyapısı ile doğrudan ilişkilidir. Türkiye’deki merkeziyetçi yapı ile AB ve İngiltere’deki rehber odaklı yapı arasındaki farklar, sahadaki uygulamaları şekillendiren en önemli faktörlerden biridir.

2.1 İSGÜM ve Laboratuvar Yetkilendirme Süreci

Türkiye’de iş hijyeni ölçümleri, serbest piyasa koşullarında faaliyet gösteren laboratuvarlar tarafından yapılsa da bu laboratuvarların yetkilendirilmesi, denetlenmesi ve cezai yaptırımları tamamen Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’na bağlı İSGÜM tekelindedir. Bu durum, laboratuvar hizmetlerinin kalitesini standardize etmeyi amaçlayan “İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizi Yapan Laboratuvarlar Hakkında Yönetmelik” ile sağlanmaktadır.

Yönetmelik, laboratuvarları “Ön Yeterlik” ve “Yeterlik” olmak üzere iki aşamalı bir yetkilendirme sürecine tabi tutar. Ön yeterlik, laboratuvarın TÜRKAK’a (Türk Akreditasyon Kurumu) akreditasyon başvurusu yaptığını kanıtlaması ile verilir ve süresi 1 yıldır. Bu süre zarfında laboratuvarın TS EN ISO/IEC 17025 standardına göre akredite olması beklenir. Akreditasyon sürecini tamamlayan laboratuvarlar, “Yeterlik Belgesi” almaya hak kazanır ve bu belge 4 yıl süreyle geçerlidir.

2.1.1.Personel Yetkinlik Matrisi ve Eğitim Zorunluluğu

İSGÜM yetkilendirme modelinin en belirgin özelliği, personel yetkinliklerinin sertifikasyona bağlanmış olmasıdır. Bir iş hijyeni laboratuvarında asgari olarak şu üç pozisyonun bulunması zorunludur:

Laboratuvar Yöneticisi: Laboratuvarın teknik ve idari yönetiminden sorumludur. Mühendislik, mimarlık, tıp veya fen fakültesi (fizik, kimya, biyoloji) mezunu olması gerekmektedir. Yöneticinin, İSG-KÂTİP sistemi üzerinden tüm cihaz ve personel bildirimlerini yapma yetkisi ve sorumluluğu vardır.⁷

Kalite Yöneticisi: TS EN ISO/IEC 17025 standardının gerektirdiği kalite yönetim sistemini kurmak ve işletmekle yükümlüdür.

Ölçüm ve Numune Alma Personeli: Sahada fiili olarak ölçümü gerçekleştiren bu personelin, İSGÜM tarafından düzenlenen “Ölçüm ve Numune Alma Eğitimi”ni tamamlaması ve yapılan merkezi sınavda başarılı olması şarttır. Bu sertifikasyon, personelin numune alma stratejileri, cihaz kullanımı ve etik kurallar konusundaki yetkinliğini belgeler.

Bu yapı, İngiltere’deki BOHS (British Occupational Hygiene Society) tarafından yürütülen gönüllülük esaslı profesyonel hijyenist sertifikasyonu (Licentiate, Member, Fellow) ile tezat oluşturur. Türkiye’de sistem, devlet onaylı bir zorunluluk üzerine kuruluyken, İngiltere’de mesleki örgütlenmenin denetimindedir.

2.1.2. Başvuru Dosyası ve Teknik Gereklilikler

Laboratuvarların yetkilendirilmesi için İSGÜM’e sunmaları gereken başvuru dosyası, teknik kapasitenin ispatı niteliğindedir. Dosyada yer alması gereken kritik belgeler şunlardır:

EK-4 Parametre Listesi: Laboratuvarın hangi parametrelerde (örn. VOC, Toz, Gürültü) hizmet vereceğini ve bu parametreler için hangi standart metotları (NIOSH, ISO, EN vb.) kullanacağını beyan eder.

EK-5 Cihaz Listesi ve EK-6 Kalibrasyon Planı: Kullanılacak tüm pompaların, kalibratörlerin ve analiz cihazlarının envanteri ve izlenebilir kalibrasyon planları sunulmalıdır. Cihazların aktif olarak İSG-KÂTİP sistemine kayıtlı olması, izlenebilirlik açısından zorunludur.

Metot Validasyon Raporları: Seçilen uluslararası metotların laboratuvar şartlarında doğrulandığını gösteren, geri kazanım (recovery), kesinlik (precision) ve ölçüm belirsizliği hesaplamalarını içeren teknik raporlar.

2.2 Avrupa ve İngiltere (HSE) Yaklaşımları ile Entegrasyon

Türkiye’deki laboratuvarlar, İSGÜM yönetmeliğine tabi olmakla birlikte, kullandıkları ölçüm ve analiz metotlarında uluslararası standartları referans almak zorundadır. Bu noktada İngiltere HSE’nin MDHS (Methods for the Determination of Hazardous Substances) serisi ve ABD menşeli NIOSH (National Institute for Occupational Safety and Health) Manueli (NMAM) temel başvuru kaynaklarıdır.

HSE MDHS Serisi: İngiltere Sağlık ve Güvenlik İdaresi tarafından yayımlanan bu rehberler, özellikle aerosol örneklemesi konusunda Avrupa’da standart kabul edilmektedir. Örneğin, MDHS 14/4 “Solunabilir, torasik ve inhalable aerosollerin numune alınması ve gravimetrik analizi için genel yöntemler”, Türkiye’deki toz ölçümlerinde de referans alınan temel dokümandır.

NIOSH NMAM: ABD kökenli olmasına rağmen, Türkiye’deki laboratuvarların kimyasal analizlerde (özellikle gaz kromatografisi ve HPLC analizlerinde) en sık başvurduğu kaynaktır. NIOSH metotları, numune alma pompasının akış hızından desorpsiyon verimliliğine kadar tüm süreci standardize eder.

İSGÜM, bu uluslararası metotların Türkçe’ye çevrilmiş deney talimatlarını ve validasyon raporlarını başvuru dosyasında talep ederek, global standartların yerel laboratuvarlarca içselleştirilmesini sağlamaktadır.

3. Maruziyet Değerlendirme Stratejisi:
TS EN 689:2019 Derinliği

İş hijyeni ölçümlerinde en kritik aşama, numunenin ne zaman, nerede, kimden ve kaç adet alınacağına karar verilmesidir. Rastgele yapılan ölçümler, maruziyetin gerçek boyutunu yansıtmaktan uzaktır. Bu nedenle, maruziyet değerlendirme stratejisi, istatistiksel bir temele oturmak zorundadır. Avrupa Standardizasyon Komitesi (CEN) tarafından yayımlanan ve TSE tarafından uyarlanan TS EN 689:2019, bu stratejinin omurgasını oluşturur.

3.1. Benzer Maruziyet Grupları (SEG) Konsepti

İşyerindeki yüzlerce çalışandan her gün numune almak teknik ve ekonomik olarak imkansızdır. TS EN 689, bu sorunu çözmek için “Benzer Maruziyet Grupları” (SEG – Similar Exposure Groups) kavramını getirmiştir. SEG, maruziyet profili (maruz kalınan ajanın türü, yoğunluğu ve süresi) açısından benzerlik gösteren çalışanların oluşturduğu kümelerdir.

SEG oluşturulurken dikkate alınması gereken parametreler şunlardır:

Süreç ve Görev Benzerliği: Aynı makineyi kullanan, aynı kimyasalla çalışan kişiler.

Çevresel Koşullar: Aynı havalandırma sistemine bağlı alanlarda çalışanlar.

Vardiya Düzeni: Gece ve gündüz vardiyaları arasında sıcaklık veya proses hızı farkı olabilir.

Yanlış oluşturulmuş bir SEG, tüm değerlendirmeyi geçersiz kılabilir. Örneğin, bir kaynak atölyesinde paslanmaz çelik kaynağı yapan işçi ile karbon çelik kaynağı yapan işçi aynı SEG’de olamaz; çünkü birincisi Krom VI ve Nikel maruziyeti altındayken, diğeri değildir.

3.2. İstatistiksel Test Prosedürleri ve Karar Mekanizması

TS EN 689:2019, 1995 versiyonuna göre çok daha katı istatistiksel kurallar getirmiştir. Maruziyetin mesleki sınır değerin (OEL) altında olduğunun “kanıtlanması” gerekmektedir. Standart, iki aşamalı bir test prosedürü öngörür:

3.2.1. Başlangıç Taraması (Preliminary Test)

Bu aşama, az sayıda (3, 4 veya 5) numune ile maruziyetin sınır değerin çok altında olup olmadığını hızlıca test etmek için kullanılır.

3 Ölçüm: Tüm sonuçlar < 0.1 x OEL ise uyum kabul edilir.

4 Ölçüm: Tüm sonuçlar < 0.15 x OEL ise uyum kabul edilir.

5 Ölçüm: Tüm sonuçlar < 0.2 x OEL ise uyum kabul edilir.

Eğer bir ölçüm sonucu bile bu kesme noktalarını (cut-off values) aşarsa (fakat OEL’in altındaysa), uyum kararı verilemez ve istatistiksel teste geçilmesi zorunludur.

3.2.2. İstatistiksel Test (Statistical Test)

İstatistiksel test için en az 6 ölçüm sonucu gereklidir. Bu testte, verilerin log-normal dağılıma uyup uymadığı kontrol edilir. İş hijyeni verileri doğası gereği genellikle sağa çarpık (log-normal) dağılım gösterir. Testin amacı, maruziyetin 95. persentilinin (yüzdelik diliminin) OEL’i aşma olasılığının %70 güven seviyesinde %5’ten az olduğunu kanıtlamaktır (UTL 95,70 testi).

Türkiye’deki uygulamalarda sıkça yapılan hata, sadece ölçüm sonuçlarının aritmetik ortalamasının sınır değerle kıyaslanmasıdır. Oysa EN 689, ortalamayı değil, en yüksek maruz kalma ihtimali olan %5’lik dilimi (95. persentil) esas alır. Bu, çalışan sağlığını korumak adına daha konservatif ve güvenli bir yaklaşımdır.

3.3. Periyodik Yeniden Değerlendirme (Periodic Reassessment)

Ölçüm sonuçları uygun çıksa bile, süreç sonsuza kadar geçerli değildir. EN 689, maruziyet seviyesinin sınır değere yakınlığına (J İndeksi) bağlı olarak ölçümlerin tekrarlanma sıklığını belirler:

• J < 0.25: 36 ayda bir tekrar.

• 0.25 < J < 0.50: 24 ayda bir tekrar.

• J > 0.50: 12 ayda bir tekrar.

Türkiye’deki “İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizi Yapan Laboratuvarlar Hakkında Yönetmelik” de risk değerlendirmesi sonuçlarına ve işyeri koşullarındaki değişikliklere bağlı olarak ölçümlerin tekrarlanmasını zorunlu kılar, ancak EN 689’daki gibi kesin matematiksel periyotlar yerine İSG uzmanının kanaatine ve risk analizine atıf yapar.

4. Numune Alma Metodolojileri: Bilimsel Temeller ve Uygulama

İş hijyeni ölçümlerinin kalbi, doğru numune alma stratejisidir. Yanlış alınmış bir numune, dünyanın en hassas laboratuvarında bile analiz edilse hatalı sonuç verir. Numune alma teknikleri, kirleticinin fiziksel haline (aerosol veya gaz/buhar) göre temelden ayrışır.

4.1. Aerosol Örneklemesi ve Partikül Aerodinamiği

Havada asılı katı veya sıvı partiküllerin (aerosol) örneklenmesi, partiküllerin aerodinamik çaplarına göre sınıflandırılmasını gerektirir. ISO 7708 standardı, solunum yollarındaki birikim bölgelerine göre üç temel fraksiyon tanımlar

İnhalable (Solunabilir) Fraksiyon: Burun ve ağız yoluyla vücuda giren tüm partiküller (aerodinamik çapı < 100 µm). Genellikle IOM başlıkları ile toplanır. Kurşun, nikel gibi sistemik toksisite gösteren metaller için bu fraksiyon ölçülür.

Torasik Fraksiyon: Gırtlağı geçip trakea ve bronşlara ulaşabilen partiküller (aerodinamik çapı < 10 µm). Pamuk tozu ve sülfürik asit buharı için önemlidir.

Respirable (Solunabilir/Alveolar) Fraksiyon: Gaz değişiminin yapıldığı alveollere kadar inebilen en ince partiküller (aerodinamik çapı < 4 µm). Silika (kuvars), kömür tozu ve asbest bu sınıfta yer alır.

4.1.1. Siklon Teknolojisi ve Akış Hızı Hassasiyeti

Respirable toz örneklemesinde, partikülleri boyutuna göre ayırmak için “Siklon” adı verilen aparatlar kullanılır. Siklon, merkezkaç kuvveti prensibiyle çalışır; büyük partiküller duvara çarpıp toplama haznesine düşerken, küçük partiküller (respirable) filtrenin üzerine taşınır.

Buradaki en kritik nokta akış hızıdır. Her siklonun (Dorr-Oliver, Higgins-Dewell, GK2.69) tasarımı belirli bir akış hızında (örn. 1.7 L/dk veya 2.2 L/dk) %50 kesme çapını (D50 = 4 µm) sağlayacak şekilde yapılmıştır. Pompa akış hızındaki %5’lik bir sapma, partikül ayırma eğrisini bozar ve yanlış boyuttaki tozların toplanmasına neden olur. Bu durum, ölçüm sonucunun %20-30 oranında sapmasına yol açabilir. Bu nedenle, İSGÜM ve uluslararası standartlar, akış hızının ölçüm öncesi ve sonrası mutlaka birincil veya ikincil standart bir kalibratörle doğrulanmasını şart koşar.

4.2. Gaz ve Buhar Örneklemesi:
Aktif ve Pasif Yöntemler

Gaz fazındaki kirleticilerin örneklenmesinde iki ana yaklaşım kullanılır: Aktif (Pompalı) ve Pasif (Difüzyonel).

4.2.1. Aktif Örnekleme ve Sorbent Tüpleri

Aktif örneklemede, kalibre edilmiş bir pompa havayı bir katı sorbent tüpünden (örn. Aktif Karbon, Silika Jel, Tenax) geçirir. Kirletici moleküller sorbent yüzeyine adsorbe olur.

Kırılma (Breakthrough) Riski: Eğer ortamdaki konsantrasyon çok yüksekse veya numune alma süresi çok uzunsa, sorbent doygunluğa ulaşır ve kimyasal tüpün arkasından kaçar. Bunu önlemek için, tüpler genellikle iki kademeli (ön ve arka bölüm) üretilir. Analiz sırasında arka bölümde kimyasal tespit edilirse (genellikle ön bölümün %10’undan fazla), numune geçersiz sayılır (Sample Loss/Invalidation).

4.2.2. Pasif Örnekleme ve Fick Yasası

Pasif örnekleyiciler (rozetler), pompa gerektirmez ve moleküllerin derişim farkından dolayı difüzyonla hareket etmesi prensibine (Fick’in 1. Difüzyon Yasası) dayanır.

Avantajları: Pompa gürültüsü yoktur, kullanıcıyı rahatsız etmez, patlayıcı ortamlar için güvenlidir.

Dezavantajları (Starvation Effect): Eğer ortamdaki hava akımı çok düşükse (<0.1 m/s), rozetin yüzeyindeki hava tabakası kirletici açısından fakirleşir ve difüzyon hızı yavaşlar. Bu durum, maruziyetin olduğundan düşük ölçülmesine neden olur. İSGÜM yetkilendirme süreçlerinde, laboratuvarların bu tür sınırlamaları bildiğini ve saha koşullarına uygun yöntemi seçtiğini validasyon raporlarıyla kanıtlaması istenir.

5. İleri Ölçüm Teknolojileri ve Cihaz Ekosistemi

Endüstri 4.0 ve IoT (Nesnelerin İnterneti) devrimi, iş hijyeni cihazlarını da dönüştürmektedir. Geleneksel “analog” pompalar ve dozimetreler, yerini akıllı, veri kaydeden ve uzaktan yönetilebilen sistemlere bırakmaktadır.

5.1. Akıllı Pompalar ve Akış Kontrolü

Modern numune alma pompaları (Örn: Casella Apex2, SKC AirChek, Gilian GilAir Plus), ISO 13137 standardına uygun olarak “Sabit Akış Kontrolü” (Constant Flow Control) özelliğine sahiptir. Filtre üzerinde toz biriktikçe artan geri basınca (backpressure) karşı, pompa motoru otomatik olarak devrini artırarak akış hızını sabit tutar.

Hareket Sensörleri: Yeni nesil pompalar, çalışanın hareket edip etmediğini algılayan ivmeölçerlere sahiptir. Bu özellik, pompanın çalışan tarafından çıkarılıp bir masaya bırakılması durumunda hijyenistin bunu raporda tespit etmesini sağlar (Data Integrity – Veri Bütünlüğü).

Uzaktan Müdahale: Bluetooth teknolojisi sayesinde, hijyenist cep telefonu uygulaması üzerinden pompanın akışını durdurabilir, batarya durumunu görebilir veya hata kodlarını (örn. akış tıkanıklığı) çalışanla temas etmeden izleyebilir. Bu, özellikle izole çalışma alanlarında veya kontamine bölgelerde büyük avantaj sağlar.

5.2 Gerçek Zamanlı (Direct-Reading) Cihazlar

Geleneksel gravimetrik yöntemler, maruziyetin vardiya ortalamasını verir ancak gün içindeki pik noktaları göstermez. Gerçek zamanlı cihazlar ise saniye saniye veri üreterek “Maruziyet Profili” oluşturulmasını sağlar.

Aerosol Fotometreleri: Işık saçılımı (Light Scattering) prensibiyle çalışır. Lazer ışığının partiküllerden saçılması ölçülerek kütle konsantrasyonu tahmin edilir. Ancak, partikülün rengi, şekli ve yoğunluğu sonucu etkiler. Bu nedenle, bu cihazların mutlaka gravimetrik yöntemle kalibre edilmesi (K-faktörü belirlenmesi) gerekir.

PID (Fotoiyonizasyon Dedektörleri): VOC ölçümlerinde kullanılır. UV lambası ile gaz moleküllerini iyonize eder. Spesifik bir kimyasalı değil, toplam uçucu organik yükünü ölçer. Benzen gibi spesifik toksiklerin kaçak tespiti için idealdir.

5.3. Video Maruziyet İzleme (VEM) Teknolojisi

NIOSH tarafından geliştirilen ve EVADE yazılımı ile desteklenen VEM (Video Exposure Monitoring), iş hijyenindeki en güçlü görselleştirme araçlarından biridir. Çalışan bir video kamera ile kaydedilirken, eş zamanlı olarak gerçek zamanlı bir cihazla maruziyeti ölçülür. Yazılım, video görüntüsü üzerine maruziyet grafiğini bindirir. Böylece, maruziyetin hangi spesifik hareket veya işlem sırasında (örn. çuvalı silkeliyor, kapağı açıyor) zirve yaptığı saniye saniye görülebilir. Bu, mühendislik kontrollerinin nereye odaklanması gerektiğini kesin olarak belirler.

6. Laboratuvar Kalitesi: ISO 17025 ve Ölçüm Belirsizliği

TS EN ISO/IEC 17025 laboratuvarın teknik yeterliliğini ve ürettiği sonuçların güvenilirliğini garanti eder.

6.1. Ölçüm Belirsizliği (Measurement Uncertainty)

Ölçüm belirsizliği, ölçülen değerin gerçek değerden ne kadar sapabileceğini gösteren istatistiksel bir parametredir. İş hijyeninde belirsizlik bütçesi iki ana bileşenden oluşur:

Numune Alma Belirsizliği (Sampling Uncertainty): Pompa akış hatası (%5), süre hatası, numune alma başlığının verimliliği, taşıma ve saklama kayıpları. Genellikle toplam belirsizliğin en büyük kısmını (%30-50) oluşturur.

Analitik Belirsizlik (Analytical Uncertainty): Laboratuvar cihazının (GC, Terazi) tekrarlanabilirliği, kalibrasyon eğrisinin hatası, desorpsiyon verimi.

İSGÜM ve TÜRKAK Gerekliliği: Raporlarda sunulan sonuçlar, mutlaka genişletilmiş belirsizlik değeri ile birlikte verilmelidir (Örn: Benzen Konsantrasyonu: 3.2 ± 0.4 ppm). Karar kuralı uygulanırken bu belirsizlik aralığı dikkate alınır.

6.2. Yaygın Uygunsuzluklar ve Çözüm Önerileri

TÜRKAK ve İSGÜM denetimlerinde laboratuvarlarda sıkça karşılaşılan uygunsuzluklar şunlardır

Validasyon Eksikliği: Standart metotların laboratuvarın kendi cihaz ve personel şartlarında doğrulandığına dair yeterli kanıt sunulmaması.

İzlenebilirlik Kopukluğu: Sahada kullanılan termometre, barometre veya zamanlayıcıların kalibrasyonlarının eksik olması.

Tanık Numune (Blank) İhmali: Sahaya götürülen ancak açılmadan geri getirilen tanık numunelerin analiz edilmemesi veya raporda belirtilmemesi. Bu, taşıma sırasında bir kirlenme olup olmadığını anlamanın tek yoludur.

7. Sonuç ve Gelecek Vizyonu

İş hijyeni ölçümleri, yasal bir formalite olmanın ötesinde, insan hayatını koruyan bilimsel bir süreçtir. Türkiye’de İSGÜM’ün merkezi denetim yapısı ve ISO 17025 akreditasyon şartı, laboratuvar hizmetlerinde belirli bir kalite standardını sağlamıştır. Ancak, TS EN 689 stratejisinin gerektirdiği istatistiksel derinlik ve maruziyet profilleme yaklaşımı, henüz sahada tam anlamıyla yaygınlaşmamıştır.

Kaynaklar:

• ACGIH. (2021). 2021 TLVs and BEIs: Based on the Documentation of the Threshold Limit Values for Chemical Substances and Physical Agents & Biological Exposure Indices. American Conference of Governmental Industrial Hygienists. 

• AIHA. (2015). A Strategy for Assessing and Managing Occupational Exposures (4. Baskı). American Industrial Hygiene Association. 

• Ashley, K. (2015). NIOSH Manual of Analytical Methods 5th Edition. Journal of Chemical Health and Safety, 22(6), 36-37. 

• BOHS. (2011). Testing Compliance with Occupational Exposure Limits for Airborne Substances. British Occupational Hygiene Society. 

• CEN. (2018). EN 689:2018 Workplace exposure – Measurement of exposure by inhalation to chemical agents – Strategy for testing compliance with occupational exposure limit values. European Committee for Standardization. 

• Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı. (2017). İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizi Yapan Laboratuvarlar Hakkında Yönetmelik. T.C. Resmi Gazete, Sayı: 29958 (24 Ocak 2017). 

• Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı. (2023). İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizi Yapan Laboratuvarlar Hakkında Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik. T.C. Resmi Gazete, Sayı: 32086. 

• Eurachem/CITAC. (2019). Measurement uncertainty arising from sampling: A guide to methods and approaches (2. Baskı). Eurachem. 

• HSE. (2000). MDHS 72: Volatile organic compounds in air. Laboratory method using pumped solid sorbent tubes, thermal desorption and gas chromatography. Health and Safety Executive. 

• HSE. (2014). MDHS 14/4: General methods for sampling and gravimetric analysis of respirable, thoracic and inhalable aerosols. Health and Safety Executive. 

• ILAC. (2019). ILAC-G8:09/2019 Guidelines on Decision Rules and Statements of Conformity. International Laboratory Accreditation Cooperation. 

• ISO. (1995). ISO 7708:1995 Air quality — Particle size fraction definitions for health-related sampling. International Organization for Standardization. 

• NIOSH. (2020). Enhanced Video Analysis of Dust Exposure (EVADE) Version 2.0 User Guide. Centers for Disease Control and Prevention. 

• TSE. (2019). TS EN 689:2019 İş yeri havası – Solunumla maruz kalınan kimyasal maddelerin sınır değerler ile karşılaştırılması ve ölçme stratejisinin değerlendirilmesi. Türk Standardları Enstitüsü. 

• TSE. (2017). TS EN ISO/IEC 17025:2017 Deney ve Kalibrasyon Laboratuvarlarının Yetkinliği İçin Genel Gereklilikler. Türk Standardları Enstitüsü. 

• TÜRKAK. (2023). R20.02 – Ölçüm Belirsizliğinin Tahmini ve Raporlanması Rehberi (Revizyon 06). Türk Akreditasyon Kurumu. 

• TÜRKAK. (2024). Akreditasyon Denetimlerinde Sık Rastlanan Uygunsuzluklar Raporu. Türk Akreditasyon Kurumu.