Dr. Özkan Kaan Karadağ
İ.B.B. İş Sağlığı ve Güvenliği Şube Müdürü

Bu yazıyla okuyuculara “yeni olmayan” bir kariyer alanını tanıtmak istedim. Kolay okunan bir yazı olmasını sağlamak amacıyla sohbet havasında geçen bir değerlendirme okuyacaksınız. Yazının sonunda bu kariyer için yola çıkmak isteyecek okuyucuların izlemesi gereken 5 aşamalı yol paylaşılmıştır.  Okuyucunun dikkatini çekmek istediğim bir konu anlattıklarımızın –OSH sonlu bazı sertifikalarla ilgili olmadığıdır. Sadece üçüncü dünya ülkelerinde değil tüm dünyada geçerli ICertOHTA, LFOH, CIH, ROH, CMFOH gibi ünvanlara sahip profesyonel bir kariyerin yolunu göstermekteyiz. Daha teknik yazılarla söz konusu tartışmayı gündemde tutacağımızı da belirtmek isterim.
Keyifli okumalar.

BARETİN ÖTESİNDEKİ GÜVENLİK

İş güvenliği dendiğinde aklınıza ne geliyor? Muhtemelen şantiyedeki bir baret, parlak renkli bir yelek ya da bir fabrikadaki uyarı levhaları. Bunlar önemli ve hayat kurtaran önlemler. Ancak iş sağlığına yönelik en büyük tehditler genellikle gözle görülmez. Soluduğumuz havadaki kimyasal buharlar, ciğerlerimize dolan incecik tozlar veya kulaklarımıza kalıcı hasar veren sürekli gürültü…

İşte bu gerçek düşmanlarla savaşan, iş yerlerini daha güvenli hale getirmek için çabalayan, uluslararası kabul gören özel bir uzmanlık alanı daha var: İş Hijyeni. Bu alanın uzmanlarına ise İş Hijyenisti deniyor.

Peki bu uzmanlar dünyanın farklı yerlerinde nasıl çalışıyor? İşte işin şaşırtıcı kısmı burada başlıyor. Bir ülkede yasal bir zorunluluk olan bu meslek, başka bir ülkede probleme dayalı danışmanlıklar şeklinde yürüyor olabilir. Hazırsanız, iş hijyeninin küresel sahnesindeki en şaşırtıcı gerçeklere göz atalım.

HOLLANDA’DA İŞ HİJYENİSTİYLE ÇALIŞMAK ZORUNLULUKTUR, TERCİH DEĞİL

Hollanda’da bir işveren, bir iş hijyenistinden hizmet almayı reddedemez.

Evet, yanlış duymadınız. Hollanda’nın ünlü “Arbowet” (Çalışma Koşulları Yasası), işverenlere benzersiz bir sorumluluk yüklüyor. Her işveren, iş yeri risklerini yönetmek için yasal olarak dört “çekirdek uzmandan” (Kerndeskundigen) oluşan bir ekipten destek almak zorundadır. Bu ekip şunlardan oluşur:

İşyeri Hekimi (Bedrijfsarts)

Güvenlik Uzmanı (Veiligheidskundige)

İş Hijyenisti (Arbeidshygiënist)

İş ve Organizasyon Uzmanı
(Arbeids- en Organisatiekundige)

Bu yasa, iş hijyenistini bir danışman olmaktan çıkarıp, yasal sürecin vazgeçilmez bir parçası haline getiriyor. Bu durum, güçlü bir yasal statü ve güvence sağlıyor. Hollanda modeli, meslek hastalıklarını henüz ortaya çıkmadan önlemeye yönelik proaktif bir yaklaşımın en somut örneğidir.

BAZI ÜLKELERİN YASALARINI AMERİKA’DA KURULU BİR DERNEK YAZIYOR; BU DERNEĞİN İŞ HİJYENİYLE İLGİSİ VAR.

Bir sivil toplum kuruluşunun, ülkelerin yasalarını her yıl otomatik olarak güncellediğini hayal edebilir misiniz?

Bu komplo teorisi gibi dursa da tamamen gerçek. ACGIH (American Conference of Governmental Industrial Hygienists), bir ABD devlet kurumu değil, bağımsız bir bilimsel dernektir. Her yıl, kimyasallara maruz kalımlar için bilimsel olarak güvenli kabul edilen limitleri içeren “Eşik Sınır Değerler” (TLV’ler) listesini yayınlar.

İşin ilginç yanı, Kanada gibi birçok ülkenin kendi yasal limitlerini belirlemek yerine, yasalarında doğrudan “güncel ACGIH TLV listesi geçerlidir” ifadesine yer vermesidir. ACGIH, her yıl yeni TLV listesini yayınladığında, başka bir egemen ülkenin parlamentosunda oylama bile yapılmadan o ülkenin yasal maruziyet limitleri otomatik olarak değişmiş olur. Bu, özel bir kuruluşun küresel yasalara doğrudan etki etmesinin en çarpıcı örneklerinden biridir. Bu durumun sebebi oldukça pratik: Bu model, yasal güncellemelerin yavaş ve bürokratik sürecini, daha çevik hareket edebilen bilimsel bir kuruma devrederek ülkelerin çalışanlarını her zaman en güncel bilimsel verilere göre korumasını sağlar.

GÜNEY AFRİKA’DA İŞ HİJYENİSTİ OLMAK YASAL BİR YETKİDİR

Güney Afrika’da, bazı yasal raporların geçerli sayılması için bir iş hijyenistinin imzası şarttır.

Bu model, mesleğin yasal olarak tanınmasının en güçlü örneklerinden birini oluşturur. Güney Afrika’nın İş Sağlığı ve Güvenliği Yasası kapsamında, gürültü, asbest ve tehlikeli kimyasallar gibi belirli riskler için yapılan yasal uyum izleme raporları, ancak ve ancak belirli bir kurumda kaydı olan bir iş hijyenistinin imzasını taşıyorsa geçerli kabul edilir.

Bu kurum, SAIOH (Southern African Institute for Occupational Hygiene), yani Güney Afrika İş Hijyeni Enstitüsü’dür. Bu sistem, profesyonel bir derneğe üyeliği yasal bir zorunluluk haline getirir. Bir iş hijyenistinin SAIOH’daki kayıt numarası, onun yasal uyumluluğun bir temsilcisi olduğunu gösterir ve imzasını yasal bir yetkiye dönüştürür. Bu, dünya genelinde mesleğe verilen en doğrudan ve en güçlü yasal tanınırlıklardan biridir.

TEK BİR DÜNYA LİSANSI YOK, AMA BİR “KARİYER PASAPORTU” VAR

Bir iş hijyenisti ABD’den Avustralya’ya taşındığında kariyerine sıfırdan mı başlar? Cevap: Hayır.

İş hijyenistliği için dünya genelinde geçerli tek bir “lisans” bulunmuyor. Bunun yerine, farklı coğrafyalarda “altın standart” kabul edilen, son derece prestijli profesyonel sertifikalar var. En bilinenleri şunlardır:

CIH (ABD): Küresel projeler ve Amerikan merkezli şirketler için en çok aranan sertifika.

CMFOH (İngiltere): Avrupa ve İngiliz Milletler Topluluğu’nda oldukça saygın.

COH (Avustralya): Avustralya ve Asya-Pasifik madencilik sektöründe çok güçlü.

Bu sertifikalar arasındaki geçişi sağlayan sihirli bir sistem var: IOHA NAR (Uluslararası İş Hijyeni Birliği Ulusal Akreditasyon Tanıma). Bu sistemi bir tür “kariyer pasaportu” gibi düşünebilirsiniz. Örneğin, ABD’den CIH sertifikası olan bir uzman, Avustralya’da çalışmak istediğinde tüm süreci en baştan tekrarlamaz. Sadece Avustralya’ya özgü yasal mevzuatla ilgili küçük bir ek sınavı geçerek COH unvanını kolayca alabilir.

Peki Türkiye gibi, üniversitelerde bu alanda lisans eğitimi olmayan ülkelerdeki profesyoneller ne yapacak? İşte burada OHTA (Occupational Hygiene Training Association) devreye giriyor. OHTA, bir sertifika programı değil, uluslararası sertifikalara ulaşmayı sağlayan bir “eğitim yolu” veya “akademik köprüdür”. Profesyoneller, OHTA’nın modüler eğitimlerini tamamlayarak uluslararası sertifikasyon süreçlerine başvurmak için gereken akademik altyapıyı oluşturabilirler.

SONUÇ: ORTAK AMAÇ, FARKLI YOLLAR

Gördüğünüz gibi, çalışan sağlığını koruma hedefi evrensel olsa da bu hedefe ulaşmak için izlenen yollar ülkelerin kültürel, yasal ve endüstriyel yapılarına göre büyük farklılıklar gösteriyor. Hollanda’nın kuralcı yaklaşımından Güney Afrika’nın yasal yetki modeline, ACGIH’nin küresel “yumuşak gücüne” kadar her modelin kendine özgü bir mantığı var.

EK: TÜRKİYE’DEN HER ÜLKEDE GEÇERLİ İŞ HİJYENİSTLİĞİ KARİYERİ İÇİN YOL HARİTASI

1. Aşama: Temel Atma ve Farkındalık

İlk adım, bu disiplinin mantığını kavramaktır.

Hedef: İş hijyeninin ne olduğunu ve ne olmadığını anlamak.

Eylem: W201 – Basic Principles in Occupational Hygiene modülünü tamamlamak.

Detay: Bu, giriş seviyesi bir kurstur. İş hijyeninin 4 temel direğini (Öngörme, Tanıma, Değerlendirme, Kontrol) öğretir.

Türkiye Bağlamı: Türkiye’de bu eğitimi veren onaylı eğitim kurumu ETOK-İHİDER’le bağlantı kurabilirsiniz.

2. Aşama: Akademik Yetkinlik – ICertOHTA

Bu aşama, üniversitede “İş Hijyeni” lisansı yerine geçecek en kritik aşamadır. Toplam 6 modül tamamlamanız gerekir.

Hedef: ICertOHTA (International Certificate in Occupational Hygiene) sertifikasını almak.

Zorunlu Modüller (Core Modules):

1. W501: İşyeri Tehlikeli Maddelerinin Ölçülmesi (Measurement of Hazardous Substances)

2. W503: Gürültü – Ölçüm ve Etkileri (Noise)

3. W505: Tehlikeli Maddelerin Kontrolü (Control of Hazardous Substances) – En önemlisidir.

4. W507: Termal Çevre Konforu (Thermal Environment)

Seçmeli Modüller (Electives – 2 tane seçilir):

1. W502 (Termal Çevre), W504 (Asbest), W506 (Ergonomi)

Süreç: Her modül genellikle 5 günlük bir kurstur ve sonunda yazılı sınav yapılır. 6 modülü de geçince BOHS’a başvurarak “ICertOHTA” belgenizi alırsınız. Bu belge, dünyanın her yerinde “Ben teorik olarak yetkinim” demektir.

Türkiye Bağlamı: Türkiye’de bu eğitimleri veren onaylı eğitim kurumu ETOK-İHİDER’le bağlantı kurabilirsiniz.

3. Aşama: İlk Profesyonel Unvan – Licentiate (LFOH)

ICertOHTA sertifikasını aldıktan sonra BOHS’a üyelik başvurusunda bulunursunuz.

Hedef: LFOH (Licentiate of the Faculty of Occupational Hygiene) unvanını almak.

Gereklilik:

1. ICertOHTA sertifikasına sahip olmak.

2. En az 3 yıl ilgili saha deneyimine sahip olduğunu kanıtlamak.

Önemi: Adınızın arkasına “LFOH” yazmaya başlarsınız. Bu, profesyonel bir statüdür.

Türkiye Bağlamı: ETOK-İHİDER kursiyerlerine yönlendirme ve destek sağlamaktadır.

4. Aşama: Deneyim ve Portfolyo Oluşturma (Saha Çalışması)

Chartered (En üst) seviyeye geçmek için sadece sınav geçmek yetmez; “yetkinliğinizi” kanıtlamanız gerekir.

Eylem: Sahada aktif olarak ölçüm, risk değerlendirmesi ve kontrol projesi yapmak.

Kritik Görev: Yaptığınız her işi kayıt altına almalısınız.

Örnek: Bir fabrikada kaynak dumanı ölçümü yaptınız ve yerel havalandırma sistemi tasarladınız. Raporunuzu anonimleştirip saklayın.

Personal Learning Portfolio (PLP): BOHS, Chartered adaylarından geriye dönük tecrübelerini anlatan kapsamlı bir dosya (portfolyo) ister. “Hangi zorlukla karşılaştın?”, “Hangi etik ikilemde kaldın?”, “Nasıl çözdün?” sorularına bu dosyada cevap vereceksiniz.

5. Aşama: Zirve – Chartered Member (CMFOH)

Bu, kariyerin zirvesidir. Artık sadece bir teknik eleman değil, bir otoritesinizdir.

Hedef: CMFOH (Chartered Member of the Faculty of Occupational Hygiene) olmak.

Gereklilikler:

1. LFOH statüsünde olmak.

2. En az 5 yıl profesyonel deneyim.

3. Hazırladığınız Portfolyo’nun (PEP – Professional Experience Portfolio) kabul edilmesi.

Sınav: Profesyonel Mülakat (Professional Discussion).

1. Yaklaşık 60-90 dakika sürer.

2. 3 deneyimli Chartered Hijyenist sizi sorguya çeker.

3. Konu teknik bilgiden ziyade; etik yaklaşımınız, karar verme mekanizmanız ve karmaşık sorunları nasıl yönettiğinizdir.

Sonuç: Mülakatı geçerseniz, İngiltere Kraliçesi’nin beratıyla (Royal Charter) korunan Chartered Occupational Hygienist unvanını alırsınız. Bu unvan, CIH (ABD) ile denktir ve IOHA NAR şeması sayesinde Avustralya (COH), Kanada (ROH) gibi unvanlara sınavsız geçiş hakkı tanır.