Teknolojik gelişmelerle birlikte elektromanyetik alanlara (EMA) ve iyonlaştırıcı olmayan radyasyona maruziyet, hem genel toplumda hem de mesleki ortamlarda belirgin biçimde artmıştır. Elektrik enerjisinin yaygın kullanımı, mobil iletişim ağlarının hızla genişlemesi, kablosuz veri iletim teknolojilerinin günlük yaşama yerleşmesi ve optik radyasyon kaynaklarının endüstriyel süreçlerde artan rolü, bireylerin yaşam boyu maruz kaldığı elektromanyetik çevrenin niteliğini köklü biçimde değiştirmiştir.

Geçmişte daha sınırlı ve kesintili olan maruziyet biçimleri, günümüzde ev, işyeri ve kamusal alanlarda sürekli, çok kaynaklı ve çoğu zaman farkında olunmadan gerçekleşen bir hâl almıştır. Bu dönüşüm, elektromanyetik maruziyetin niceliksel artışının yanı sıra, maruziyetin sürekliliği, frekans aralığı ve kaynak çeşitliliği açısından da yeni değerlendirme gereksinimlerini beraberinde getirmiştir. Özellikle baz istasyonları, yüksek gerilim hatları, kablosuz ağ cihazları, mobil telefonlar ve endüstriyel ekipmanlar gibi farklı kaynaklardan yayılan elektromanyetik alanlar, bireylerin günlük yaşamda eş zamanlı ve kümülatif maruziyetine yol açmaktadır. Bu durum, elektromanyetik alanların olası biyolojik etkileri, halk sağlığı üzerindeki sonuçları ve mesleki güvenlik açısından oluşturabileceği risklerin bilimsel ve düzenleyici çerçevede ele alınmasını zorunlu kılmaktadır. Dolayısıyla, modern yaşamın ayrılmaz bir parçası hâline gelen elektromanyetik teknolojilerin sağladığı faydalar ile potansiyel riskler arasındaki dengenin kurulabilmesi için maruziyet düzeylerinin doğru biçimde tanımlanması, ölçülmesi ve ulusal ile uluslararası sınır değerler doğrultusunda değerlendirilmesi büyük önem taşımaktadır.

Elektromanyetik alanların insan sağlığı üzerindeki etkileri uzun süredir bilimsel araştırmaların konusu olmakla birlikte, özellikle düşük düzeyli ve uzun süreli maruziyetlerin biyolojik sonuçları konusunda literatürde önemli belirsizlikler bulunmaktadır. Yüksek yoğunluklu ve kısa süreli maruziyetlerin yol açtığı termal etkiler konusunda görece bir görüş birliği oluşmuşken, termal olmayan etki mekanizmaları hâlen tartışmalıdır. Oksidatif stres, hücresel sinyal iletim yollarındaki değişiklikler, iyon kanalı fonksiyonları ve genetik hasar gibi süreçler üzerinden olası biyolojik etkiler araştırılmaya devam etmektedir. Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı’nın radyo frekansı elektromanyetik alanları ve aşırı düşük frekanslı manyetik alanları “insanlar için muhtemelen kanserojen” olarak sınıflandırması, bu alandaki bilimsel ve toplumsal ilgiyi daha da artırmıştır.

Elektromanyetik Alanların Fiziksel Temeli

Elektromanyetik alanlar, elektrik yüklü parçacıkların varlığı ve hareketi sonucu ortaya çıkan temel fiziksel olgulardır ve klasik elektromanyetizma kuralları çerçevesinde açıklanır. Bir elektromanyetik alan, birbirini sürekli olarak doğuran ve birbirine dik doğrultularda salınan elektrik alan ve manyetik alan bileşenlerinden oluşur. Bu iki bileşen, uzayda sinüs dalgası formunda ilerler ve boşlukta ışık hızında yayılır. Elektrik alanlar, bir elektrik yükü ya da potansiyel farkı bulunduğunda oluşur. Bir cihaz çalışmıyor olsa bile, fişe takılı olması durumunda çevresinde bir elektrik alan meydana gelir. Manyetik alanlar ise elektrik yüklerinin hareketiyle, yani elektrik akımı oluştuğunda ortaya çıkar. Akım şiddeti arttıkça manyetik alanın büyüklüğü de artar. Elektrik alanlar yalıtkan maddeler tarafından zayıflatılabilirken, manyetik alanlar çoğu yapı malzemesinden büyük ölçüde etkilenmeden geçebilir.

Elektromanyetik dalgalar frekans (Hz) ve dalga boyu (metre) ile tanımlanır. Frekans, bir saniyedeki salınım sayısını ifade ederken; dalga boyu, ardışık iki dalga tepe noktası arasındaki mesafeyi tanımlar. Bu iki parametre ters orantılıdır. Frekans yükseldikçe dalga boyu kısalır ve dalganın taşıdığı enerji artar. Bu ilişki, elektromanyetik spektrumun biyolojik etkilerinin anlaşılmasında kilit öneme sahiptir. Elektromanyetik spektrum, aşırı düşük frekanslı alanlardan başlayarak radyo frekansı, mikrodalga, kızılötesi, görünür ışık, ultraviyole ve iyonlaştırıcı radyasyonlara kadar uzanan geniş bir enerji aralığını kapsar. İyonlaştırıcı olmayan radyasyon bölgesinde yer alan elektromanyetik alanlar, atomlardan elektron koparacak enerjiye sahip değildir; ancak dokularla etkileşime girdiklerinde ısınma ve biyokimyasal değişiklikler oluşturabilir.

Bu noktada elektromanyetik alan (EMA) ve elektromanyetik radyasyon (EMR) kavramlarının ayırt edilmesi önemlidir. EMA, kaynağın çevresinde oluşan elektrik ve manyetik alanların fiziksel varlığını ifade ederken; EMR, bu alanların enerji taşıyarak uzayda yayılması sürecini tanımlar. Maruziyet değerlendirmelerinde alan şiddeti (V/m, µT), frekans, maruziyet süresi ve kaynağa olan mesafe gibi parametrelerin birlikte ele alınması gerekmektedir. Yakın alan ve uzak alan kavramları, elektromanyetik alan maruziyetinin fiziksel özelliklerinin anlaşılmasında önemli bir yer tutar. Kaynağa çok yakın mesafelerde, elektrik ve manyetik alan bileşenleri birbirinden görece bağımsız davranabilir ve alan dağılımı karmaşık bir yapı gösterir. Buna karşılık uzak alan bölgesinde, elektrik ve manyetik alanlar belirli bir oran içerisinde birlikte yayılır ve dalga karakteri baskın hâle gelir. Günlük yaşamda cep telefonları, kulaklıklar ve benzeri kişisel cihazlar çoğunlukla yakın alan maruziyetine neden olurken; baz istasyonları, radyo ve televizyon vericileri uzak alan maruziyetinin tipik örneklerini oluşturmaktadır.

Elektromanyetik alan şiddetinin kaynaktan uzaklaşıldıkça azalması, maruziyetin yönetimine ilişkin korunma yaklaşımlarının temel fiziksel dayanağını oluşturmaktadır. Bu çerçevede, kaynağa olan mesafenin artırılması, maruziyet süresinin sınırlandırılması ve uygun teknik önlemlerin uygulanması, fiziksel prensipler doğrultusunda elektromanyetik alanlara maruziyetin anlamlı ölçüde azaltılmasını mümkün kılmaktadır.

Elektromanyetik spektrumun yüksek enerji ucunda yer alan iyonlaştırıcı radyasyon (X-ışınları, gama ışınları gibi), taşıdığı yüksek enerji düzeyi nedeniyle atomlardan elektron koparabilme ve moleküler bağları kırabilme kapasitesine sahiptir. Bu özellik, iyonlaştırıcı radyasyonu iyonlaştırıcı olmayan elektromanyetik alanlardan temelde ayırmakta; biyolojik dokularda doğrudan DNA hasarı, genetik mutasyonlar ve hücresel ölüm gibi geri dönüşü olmayan etkilere yol açabilmektedir. Bu nedenle iyonlaştırıcı radyasyon, ulusal ve uluslararası mevzuatta çok daha sıkı doz sınırları ve özel korunma önlemleriyle düzenlenmiş olup, elektromanyetik alan maruziyetinin değerlendirilmesinde ayrı ve yüksek riskli bir kategori olarak ele alınmaktadır.

İyonlaştırıcı Radyasyonun Hücresel Etkileri ve Sağlık Sonuçları

İyonlaştırıcı radyasyonun hücreler üzerindeki potansiyel zararı, yüksek enerjisi nedeniyle atomik bağları kırabilme ve iyonlaşmaya yol açabilme yeteneğinden kaynaklanmaktadır. Hücresel düzeyde oluşan hasar, doğrudan ve dolaylı etki mekanizmaları üzerinden gelişmekte ve çoğu zaman kalıcı biyolojik sonuçlar doğurmaktadır.

Genetik Hasar

İyonlaştırıcı radyasyon, hücre ile etkileşime girdiğinde iki temel mekanizma üzerinden genetik hasar oluşturur:

Direkt etki: Radyasyon enerjisinin doğrudan DNA molekülüne aktarılması sonucu DNA zincirinde iyonizasyon meydana gelir; tek zincirli veya çift zincirli kırıklar oluşur. Özellikle çift zincir kırıkları, hücresel onarım mekanizmaları açısından en kritik ve tehlikeli hasar türüdür.

Endirekt etki: Radyasyonun hücre içindeki su molekülleriyle etkileşimi sonucu serbest radikaller (özellikle hidroksil radikali) oluşur. Bu yüksek reaktif moleküller DNA’da zincir kırıkları, baz modifikasyonları, lipit peroksidasyonu ve protein hasarına yol açar. Literatürde, endirekt etkinin DNA hasarının büyük bölümünden sorumlu olduğu ve direkt etkiye kıyasla daha yüksek düzeyde genetik hasar oluşturabildiği bildirilmektedir.

Kanser Oluşumu (Karsinojenik Etki)

DNA’sı hasar gören bir hücre; hasarın onarılması, programlı hücre ölümü (apoptoz) veya hasarlı genomla yaşamını sürdürme olmak üzere üç farklı biyolojik yanıt gösterebilir. Onarım mekanizmalarının yetersiz kaldığı durumlarda hücre genetik olarak anormalleşir ve kontrolsüz çoğalma yeteneği kazanabilir. Bu süreç, iyonlaştırıcı radyasyonun karsinojenik etkisinin temelini oluşturur. X-ışınları ve gama ışınlarının kansere yol açtığı, epidemiyolojik ve deneysel çalışmalarla kesin olarak ortaya konmuştur.

Hücre Ölümü ve Doku Hasarı

Yüksek dozda ve kısa süreli (akut) iyonlaştırıcı radyasyon maruziyetlerinde hücre ölümü baskın etki mekanizmasıdır. Bu durum, etkilenen dokuya bağlı olarak farklı klinik tablolarla sonuçlanır:

Hematopoetik Sendrom: Kemik iliği hücrelerinin hasarı sonucunda lökopeni, trombositopeni, anemi ve ciddi enfeksiyon riski gelişir.

Gastrointestinal ve nörovasküler hasar: Bağırsak epitelinin hasarı ağır sıvı-elektrolit kaybına yol açarken, santral sinir sistemi tutulumu ödem, bilinç kaybı ve ölümle sonuçlanabilir.

Hücresel Duyarlılık (Radyosensitivite)

İyonlaştırıcı radyasyonun biyolojik etkisi, hücre tipi ve bölünme hızıyla yakından ilişkilidir. Hızlı bölünen ve farklılaşmamış hücreler radyasyona karşı daha duyarlıdır.

En duyarlı hücreler:  Hematopoetik ve lenfoid sistem hücreleri ile embriyo ve fetüs hücreleri.

Görece dirençli hücreler: Karaciğer, böbrek, kas ve sinir hücreleri. Bu farklılık, radyasyon korunumu ve iş sağlığı uygulamalarında hedef dokuların belirlenmesi açısından kritik öneme sahiptir.

Gelişimsel Bozukluklar (Teratojenik Etki)

Embriyo ve fetüs döneminde hücre bölünme hızının yüksek olması nedeniyle iyonlaştırıcı radyasyonun teratojenik etkileri belirgindir. Gebelik sırasında maruziyet; intrauterin büyüme geriliği, mikrosefali, bilişsel gelişim bozuklukları ve çocukluk çağı kanserleri ile ilişkilendirilmiştir. Bu nedenle gebeler, iyonlaştırıcı radyasyon açısından en hassas risk gruplarından biri olarak değerlendirilmelidir.

İyonlaştırıcı radyasyonun hücresel düzeyde oluşturduğu DNA hasarı, hücre ölümü ve genetik mutasyonlar nedeniyle insan sağlığı üzerindeki zararlı etkileri bilimsel olarak kesin kabul edilmektedir. Bu nedenle tıbbi ve mesleki maruziyetlerde doz sınırlarının titizlikle uygulanması ve gereksiz maruziyetlerin önlenmesi hayati önem taşımaktadır.

İyonlaştırıcı radyasyonla ilgili risklerin yönetimi Türkiye’de iş sağlığı ve güvenliği, radyasyon güvenliği ve halk sağlığı mevzuatı kapsamında düzenlenmiştir. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’na göre iyonlaştırıcı radyasyon, çalışanlar açısından fiziksel risk etmeni olarak tanımlanmakta; işverenler risk değerlendirmesi yapma, maruziyeti kaynağında önleme veya azaltma, hassas grupları koruma ve sağlık gözetimini sağlama yükümlülüğü altındadır.

Bu kapsamda yürürlükte olan İyonlaştırıcı Radyasyon Kaynakları ile Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Yönetmeliği, mesleki doz sınırlarını, gebe ve emziren çalışanlara yönelik özel korunma hükümlerini, kontrollü ve gözetimli alan tanımlarını ve kişisel dozimetre kullanımını ayrıntılı biçimde düzenlemektedir. Yönetmelikte yer alan doz sınırları, iyonlaştırıcı radyasyonun kanser ve doku hasarı etkilerinin bilimsel kesinliğine dayanmaktadır.

Türkiye’de radyasyon güvenliği alanındaki yetkili otorite Türkiye Enerji, Nükleer ve Maden Araştırma Kurumu (TENMAK) olup; radyasyon kaynaklarının lisanslanması, tıbbi ve endüstriyel uygulamaların denetlenmesi ve radyasyon korunumu esaslarının belirlenmesinden sorumludur. TENMAK düzenlemeleri, ICRP ve UNSCEAR temelli bilimsel yaklaşımlarla uyumlu olup, ülkemizde iyonlaştırıcı radyasyonun EMA’nın diğer bileşenlerinden neden daha sıkı düzenlendiğini açık biçimde ortaya koymaktadır.

İyonlaştırıcı Olmayan Radyasyon Türleri ve Kaynakları

İyonlaştırıcı olmayan radyasyon, atomlardan elektron koparacak yeterli enerjiye sahip olmayan elektromanyetik dalgalardan oluşur ve elektromanyetik spektrumun geniş bir bölümünü kapsar. Bu radyasyon türleri, biyolojik dokularla etkileşimlerinde iyonizasyon oluşturmamakla birlikte, ısı artışı ve çeşitli biyofiziksel mekanizmalar yoluyla biyolojik etkiler ortaya çıkarabilmektedir. İyonlaştırıcı olmayan radyasyon kaynakları, hem doğal çevrede hem de insan faaliyetleri sonucu oluşan yapay ortamlarda yaygın olarak bulunmaktadır.

Aşırı düşük frekanslı elektromanyetik alanlar (extremely low frequency – ELF), genellikle 50–60 Hz frekans aralığında yer almakta olup başlıca elektrik üretim, iletim ve dağıtım sistemlerinden kaynaklanmaktadır. Yüksek gerilim hatları, trafo merkezleri, elektrikli motorlar ve ev içi elektrik tesisatları bu alanların en yaygın kaynakları arasında yer alır. ELF alanlarına maruziyet çoğu zaman süreklidir ve alan şiddeti genellikle düşüktür; ancak maruziyet süresinin uzunluğu, sağlık etkilerinin değerlendirilmesinde önemli bir parametre olarak kabul edilmektedir. Özellikle konutların yüksek gerilim hatlarına yakınlığı ve bazı meslek gruplarında (elektrik teknisyenleri, bakım personeli) uzun süreli maruziyet, epidemiyolojik çalışmaların odağında yer almaktadır.

Radyo frekansı ve mikrodalga bandındaki elektromanyetik radyasyon, günümüz iletişim teknolojilerinin temelini oluşturmaktadır. Bu frekans aralığına cep telefonları, baz istasyonları, kablosuz internet ağları (Wi-Fi), Bluetooth sistemleri, radar uygulamaları ve çeşitli kablosuz veri iletim cihazları dâhildir. Radyo frekansı alanlarına maruziyet, kişisel cihazların doğrudan kullanımı sonucu oluşan yakın alan maruziyeti ile çevresel kaynaklardan kaynaklanan uzak alan maruziyetinin birleşimi şeklinde gerçekleşmektedir. Özellikle cep telefonlarının baş ve boyun bölgesine yakın kullanımı, lokal özgül emilim oranı (SAR) kavramını maruziyet değerlendirmesinde önemli hâle getirmiştir. Bunun yanı sıra, baz istasyonları ve yayın vericileri gibi kaynaklardan kaynaklanan sürekli düşük düzeyli çevresel maruziyetler, toplum sağlığı açısından tartışılmaktadır.

Optik radyasyon, elektromanyetik spektrumun kızılötesi, görünür ve ultraviyole bölgelerini kapsamaktadır. Güneş ışını, optik radyasyonun en önemli doğal kaynağı olup, hem yararlı hem de zararlı etkiler barındırmaktadır. Ultraviyole ışınlarına aşırı maruziyet, deri ve göz sağlığı açısından iyi tanımlanmış riskler taşımaktadır. Endüstriyel ve mesleki ortamlarda ise lazer sistemleri, ark kaynağı işlemleri, yüksek yoğunluklu aydınlatma ekipmanları ve bazı tıbbi tanı ve tedavi uygulamaları önemli yapay optik radyasyon kaynaklarıdır. Bu alanlarda çalışanlar için maruziyet genellikle yüksek yoğunluklu ve kısa süreli olup, akut ve kronik sağlık etkileri açısından özel önlemler gerektirmektedir.

Genel olarak iyonlaştırıcı olmayan radyasyon kaynaklarına maruziyet, günlük yaşamda çevresel ve mesleki faktörlerin iç içe geçtiği karmaşık bir yapı sergilemektedir. Bu nedenle maruziyetin değerlendirilmesinde yalnızca alan şiddeti değil, frekans, maruziyet süresi, kaynağa olan mesafe ve bireysel kullanım alışkanlıkları gibi çoklu parametrelerin birlikte ele alınması gerekmektedir.

Biyolojik Etkileşim Mekanizmaları

Elektromanyetik alanların biyolojik sistemlerle etkileşimi, genel olarak termal ve termal olmayan mekanizmalar üzerinden değerlendirilmektedir. Termal etkiler, elektromanyetik enerjinin biyolojik dokular tarafından emilmesi sonucu ortaya çıkan sıcaklık artışına bağlıdır ve bu etki özellikle radyo frekansı ve mikrodalga bantlarında belirgindir. Doku sıcaklığındaki artış, protein denatürasyonu, hücre zarının akışkanlığında değişiklik ve enzimatik süreçlerin bozulması gibi sonuçlara yol açabilmektedir. Yüksek yoğunluklu maruziyetlerde ortaya çıkan bu etkiler, deneysel ve klinik çalışmalarla iyi tanımlanmış olup, uluslararası maruziyet sınır değerleri büyük ölçüde termal etkilerin önlenmesini hedeflemektedir.

Termal olmayan etkiler, vücut dokularında belirgin bir ısınma olmadan ortaya çıkabilen biyolojik değişiklikleri ifade eder ve özellikle düşük düzeyli fakat uzun süreli elektromanyetik alan maruziyetlerinde önem kazanmaktadır. Araştırmalar, bu alanların hücrelerin çalışma düzenini etkileyebileceğini; özellikle sinir ve kas hücreleri için kritik öneme sahip olan kalsiyum dengesini bozabileceğini göstermektedir. Kalsiyum dengesindeki bu değişiklikler, sinir iletimi, kas hareketleri ve hücrelerin normal işleyişi üzerinde olumsuz etkilere yol açabilmektedir.

Termal olmayan etkiler kapsamında, elektromanyetik alanların vücutta “oksidatif stres” adı verilen bir durumu artırabileceği öne sürülmektedir. Bu durum, hücrelerde zararlı maddelerin artması ve vücudun doğal savunma sistemlerinin zayıflaması anlamına gelir. Artan oksidatif stres; hücrelerin genetik yapısında bozulmalara, hücre zarında hasara ve proteinlerin işlevini kaybetmesine yol açabilir. Uzun vadede bu süreçlerin, sinir sistemi hastalıkları ve bazı kronik sağlık sorunlarıyla ilişkili olabileceği düşünülmektedir.

Elektromanyetik alanların biyolojik etkilerini açıklamak için öne sürülen bir diğer görüş ise, bu alanların hücre içindeki kimyasal tepkimeleri dolaylı olarak etkileyebileceğidir. Bu mekanizma özellikle manyetik alanlar için tartışılmakta olup, bazı deneysel bulgular bulunmasına rağmen henüz bilim dünyasında kesin kabul görmüş değildir.

Genel olarak bakıldığında, elektromanyetik alanların sağlık üzerindeki etkileri; iyi bilinen ısınmaya bağlı etkiler ile kanıtları daha sınırlı ve tartışmalı olan ısınma dışı etkilerin birlikte değerlendirilmesini gerektirmektedir. Mevcut bilimsel veriler kesin sonuçlar ortaya koymamakla birlikte, uzun süreli maruziyetlerde bu olası etkilerin tamamen göz ardı edilmemesi gerektiğini göstermektedir.

İnsan Sağlığı Üzerine Kanıtlar

Elektromanyetik alanlara maruziyetin insan sağlığı üzerindeki etkilerine ilişkin bilimsel kanıtlar, epidemiyolojik çalışmalar, deneysel hayvan modelleri ve hücresel düzeyde yapılan araştırmalardan elde edilen verilerin birlikte değerlendirilmesine dayanmaktadır. Bu çalışmalar farklı maruziyet düzeyleri, süreleri ve frekans bantlarını kapsamakta olup, sonuçlar arasında belirgin bir heterojenlik gözlenmektedir. Özellikle düşük düzeyli ve uzun süreli maruziyetlerin sağlık etkileri konusunda kesin bir nedensellik ilişkisi ortaya koymak güç olmakla birlikte, bazı sağlık sonuçları açısından tutarlı bulgular bildirilmektedir.

Kanser

Elektromanyetik alanlar ile kanser riski arasındaki ilişki, bu alandaki en yoğun araştırılan konulardan biridir. Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı, aşırı düşük frekanslı manyetik alanları ve radyo frekansı elektromanyetik alanları, “insanlar için muhtemelen kanserojen” (Grup 2B) olarak sınıflandırmıştır. Bu sınıflandırma, özellikle çocukluk çağı lösemisi ile yüksek gerilim hatlarına yakın uzun süreli manyetik alan maruziyeti arasında bildirilen epidemiyolojik ilişkilere ve bazı çalışmalarda cep telefonu kullanımı ile beyin tümörleri arasında gözlenen risk artışlarına dayanmaktadır. Cep telefonu kullanımı ve beyin tümörleri arasındaki ilişkiyi inceleyen çalışmalar, genel olarak kısa süreli kullanımda anlamlı bir risk artışı göstermemekle birlikte, uzun süreli ve yoğun kullanımda özellikle glioma ve akustik nörinom riskinde artış olabileceğini bildiren sonuçlar sunmuştur. Bununla birlikte, bu çalışmaların önemli bir kısmında maruziyetin geriye dönük olarak katılımcı beyanlarına dayalı şekilde değerlendirilmesi, hatırlama yanlılığı gibi metodolojik sınırlılıkları beraberinde getirmektedir.

Hatırlama yanlılığı, hastalığı bulunan bireylerin geçmiş maruziyetlerini sağlıklı bireylere kıyasla daha ayrıntılı veya olduğundan fazla hatırlama eğiliminde olabilmesi nedeniyle, maruziyet–risk ilişkisinin olduğundan güçlü görünmesine yol açabilmektedir. Buna ek olarak, iletişim teknolojilerindeki hızlı değişim ve kullanım alışkanlıklarının zaman içinde farklılaşması, uzun dönemli risk değerlendirmelerini daha da karmaşık hâle getirmektedir.

Nörolojik Etkiler

Elektromanyetik alan maruziyetinin nörolojik etkilerine ilişkin çalışmalar, baş ağrısı, uyku bozuklukları, konsantrasyon güçlüğü ve yorgunluk gibi özgül olmayan semptomlara odaklanmaktadır. Bazı deneysel ve gözlemsel çalışmalar, elektromanyetik alanların merkezi sinir sistemi üzerinde fonksiyonel değişikliklere yol açabileceğini ve melatonin salgısını etkileyebileceğini öne sürmektedir. Ayrıca kan-beyin bariyerinin geçirgenliğinde artış olabileceğine ilişkin deneysel bulgular rapor edilmiştir.

Bununla birlikte, bu semptomların özgül olmaması ve psikososyal faktörlerden güçlü biçimde etkilenebilmesi, elektromanyetik alan maruziyeti ile doğrudan nedensel bir ilişki kurulmasını güçleştirmektedir. Elektromanyetik aşırı duyarlılık olarak adlandırılan durum da bilimsel literatürde tartışmalı olup, kontrollü ve körleme tasarımlı çalışmalar genellikle bildirilen semptomlar ile gerçek elektromanyetik alan maruziyeti arasında tutarlı bir ilişki ortaya koyamamıştır.

Üreme Sağlığı

Elektromanyetik alanların üreme sağlığı üzerindeki etkileri, özellikle erkek fertilitesi bağlamında araştırılmıştır. Radyo frekansı elektromanyetik alan maruziyetinin, bazı deneysel ve gözlemsel çalışmalarda sperm sayısı, hareketliliği ve morfolojisi üzerinde olumsuz değişikliklerle ve sperm DNA bütünlüğünde bozulma bulgularıyla ilişkilendirildiği bildirilmiştir. Bu etkilerin, oksidatif stres artışı ve hücresel enerji metabolizmasındaki değişiklikler aracılığıyla ortaya çıkabileceği öne sürülmektedir.

Gebelik döneminde elektromanyetik alan maruziyetine ilişkin bulgular sınırlı olmakla birlikte, bazı epidemiyolojik çalışmalar yüksek düzeyli manyetik alan maruziyetinin düşük ve bazı olumsuz gebelik sonuçları ile ilişkili olabileceğini bildirmiştir. Ancak mevcut veriler, metodolojik sınırlılıklar ve örneklem farklılıkları nedeniyle kesin sonuçlar çıkarmak için henüz yeterli değildir.

Çocuklar ve Hassas Gruplar

Çocuklar, gelişmekte olan sinir sistemleri, daha uzun beklenen yaşam süreleri ve anatomik özellikleri nedeniyle elektromanyetik alanlara karşı potansiyel olarak daha hassas bir grup olarak değerlendirilmektedir. Çocukluk çağında maruziyetin yaşam boyu kümülatif etkilere yol açabileceği yönündeki endişeler, bu gruba yönelik araştırmaları ve koruyucu yaklaşımları ön plana çıkarmaktadır. Bunun yanı sıra gebeler, yaşlı bireyler ve bazı kronik hastalığı bulunan kişiler de hassas gruplar arasında yer almakta olup, bu bireyler için elektromanyetik alan maruziyetinin mümkün olan en düşük düzeyde tutulması, ihtiyatlılık ilkesi çerçevesinde önerilmektedir.

Optik Radyasyon ve Mesleki Riskler

Optik radyasyonun sağlık üzerindeki etkileri, elektromanyetik spektrumun diğer iyonlaştırıcı olmayan bölümlerine kıyasla daha iyi tanımlanmış ve klinik olarak daha öngörülebilir niteliktedir. Özellikle ultraviyole (UV) ışınlarına kronik maruziyet; deri yaşlanması, aktinik keratozlar ve melanom dışı deri kanserleri ile güçlü biçimde ilişkilidir. Akut maruziyetlerde ise eritem ve fotodermatit gibi geçici deri reaksiyonları görülebilmektedir. Göz açısından bakıldığında, UV ışınlarına maruziyet fotokeratit, konjonktivit ve uzun dönemde katarakt gelişimi açısından önemli bir risk faktörü olarak değerlendirilmektedir.

Endüstriyel ve mesleki ortamlarda lazer sistemleri, ark kaynağı işlemleri, yüksek yoğunluklu aydınlatma ekipmanları ve bazı tıbbi uygulamalar, yapay optik radyasyonun başlıca kaynaklarını oluşturmaktadır. Özellikle yüksek güçlü lazerler ve kaynak arkları sırasında ortaya çıkan yoğun görünür ve kızılötesi ışık, retina hasarı, geçici veya kalıcı görme kaybı ve görsel alan defektlerine yol açabilmektedir. Bu tür maruziyetlerde hasar, çoğu zaman ani ve geri dönüşümsüz olabilmekte, erken fark edilmediğinde ciddi mesleki sonuçlar doğurabilmektedir.

Bu nedenle optik radyasyonla çalışılan işlerde korunma yaklaşımlarının öncelikle mühendislik kontrollerine dayanması gerekmektedir. Kaynağın muhafaza altına alınması, otomatik kilitleme sistemleri, uygun ekranlama ve uyarı işaretleri temel mühendislik önlemleri arasında yer almaktadır. Buna ek olarak, uygun kişisel koruyucu donanımların kullanımı, özellikle koruyucu gözlükler, yüz siperlikleri ve cilt koruyucu giysiler, göz ve deri hasarlarının önlenmesinde kritik öneme sahiptir. Düzenli sağlık gözetimi ve çalışanların optik radyasyon riskleri konusunda eğitilmesi ise mesleki maruziyetlerin erken etkilerinin saptanmasına ve uzun dönemli sağlık sonuçlarının önlenmesine katkı sağlamaktadır.

Mevcut Maruziyet Sınırları ve Bilimsel Tartışmalar

Uluslararası Kılavuzlar ve Sınır Değerlerin Dayanağı; Elektromanyetik alanlar ve optik radyasyon için maruziyet sınırları, büyük ölçüde Uluslararası İyonlaştırıcı Olmayan Radyasyondan Korunma Komisyonu (ICNIRP) tarafından yayımlanan kılavuzlara dayanmaktadır. ICNIRP sınırları esas olarak akut ve kısa süreli termal (ısıl) etkileri önlemeyi hedefler. Radyo frekans (RF) alanları için sınırlar, özgül soğurma oranı (SAR) ve elektrik alan şiddeti (V/m) gibi metrikler üzerinden tanımlanır; aşırı düşük frekanslı (ELF) alanlar için ise sinir uyarımı ve indüklenen akımlar temel alınır. Optik radyasyon (UV, görünür, IR) ve lazerler için sınırlar, göz ve deri üzerindeki akut hasar risklerine göre belirlenmiştir.

Türkiye’de Uygulanan Sınırlar; Türkiye’de RF kaynaklı maruziyetler için düzenleme ve denetim Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu (BTK) tarafından yürütülmekte olup ICNIRP değerleri esas alınmaktadır. Türkiye, tekil baz istasyonları için ICNIRP limitlerinin %25’i gibi daha ihtiyatlı bir yaklaşım benimsemiş olsa da, ortam toplamı için ICNIRP üst limitleri geçerlidir. ELF alanlar (yüksek gerilim hatları ve trafolar) için halk maruziyeti sınırları yine ICNIRP’nin akut etkilere dayalı değerleriyle uyumludur. İyonlaştırıcı radyasyon alanında ise doz sınırları uluslararası radyasyon korunumu prensipleriyle uyumludur.

Mevcut sınırların en önemli eleştirisi, kronik ve düşük düzeyli maruziyetlerde ortaya çıkabilecek termal olmayan biyolojik etkileri yeterince dikkate almamasıdır. Oksidatif stres, genotoksisite, hücresel sinyal yolaklarının etkilenmesi ve endokrin değişiklikler gibi etkilerin, mevcut limitlerin çok altında raporlandığı çalışmalar bulunmaktadır. Bu durum, sınırların yalnızca kısa süreli ve yüksek dozlu etkileri önlemeye odaklandığı; uzun dönem halk sağlığı risklerini yeterince yansıtmadığı yönünde tartışmalara yol açmıştır. Bazı ülkeler, bilimsel belirsizlikleri gözeterek ihtiyatlılık ilkesini sınır değerlerin belirlenmesine yansıtmıştır. İsviçre ve İtalya gibi ülkelerde okul, hastane ve konut gibi duyarlı alanlar için RF maruziyet sınırları belirgin biçimde düşürülmüştür. Benzer şekilde ELF manyetik alanlar için çocukluk çağı lösemisi ile ilişkilendirilen 0,3–0,4 µT düzeyleri referans alan daha düşük ulusal limitler uygulanmaktadır. Bu yaklaşımlar, bilimsel kesinlik olmaksızın potansiyel zararları azaltmayı hedefler.

Uluslararası kuruluşlar (WHO, ICNIRP) mevcut kanıtların sınırların değiştirilmesini gerektirecek düzeyde olmadığını belirtirken; bağımsız bilimsel gruplar ve derleme raporlar, kanıtların tutarsızlığına rağmen risk sinyallerinin göz ardı edilmemesi gerektiğini savunmaktadır. Özellikle çocuklar, gebeler ve kronik hastalığı olan bireyler için maruziyetin azaltılması konusunda geniş bir uzlaşı mevcuttur. Sonuç olarak, mevcut maruziyet sınırları akut zararları önlemede etkili kabul edilse de, düşük düzeyli ve uzun süreli maruziyetlere ilişkin belirsizlikler devam etmektedir. Bu nedenle sınırların dinamik olarak güncellenmesi, ulusal izlem verilerinin güçlendirilmesi ve risk iletişiminin ihtiyatlılık ilkesiyle uyumlu yürütülmesi, halk sağlığı ve iş sağlığı açısından kritik önem taşımaktadır.

İş Sağlığı Risk Değerlendirmesi ile Doğrudan İlişkilendirme

İş sağlığı ve güvenliği uygulamalarında elektromanyetik alanlar ve optik radyasyon, yalnızca mevzuatta tanımlı sınır değerlerin aşılması üzerinden değil; maruziyetin süresi, frekansı, çalışan profili ve eşlik eden risk etmenleri dikkate alınarak değerlendirilmelidir. Mevcut bilimsel belirsizlikler göz önüne alındığında, işyeri risk değerlendirmelerinde ICNIRP veya ulusal sınır değerlerin altında kalan ölçümlerin dahi “önemsiz” kabul edilmesi uygun değildir. Özellikle sürekli maruziyetin söz konusu olduğu işler (baz istasyonu yakınında çalışma, kaynak ve lazer uygulamaları, güçlü manyetik alan içeren prosesler) için maruziyetin mümkün olan en düşük düzeye indirilmesi (ALARA yaklaşımı) esas alınmalıdır.

Bu bağlamda iş sağlığı risk değerlendirmesi; ölçüm sonuçlarının yorumlanmasını, hassas çalışan gruplarının (gebeler, genç çalışanlar, kronik hastalığı olanlar) tanımlanmasını, teknik ve organizasyonel kontrol önlemlerinin belirlenmesini ve sağlık gözetimi bulgularının risk değerlendirmesine geri beslenmesini kapsamalıdır. Böylece maruziyet sınırları, yalnızca yasal bir eşik değil; koruyucu hekimlik ve erken risk yönetimi için referans bir araç haline gelmektedir.

Belirsizlik Yönetimi ve İhtiyatlılık İlkesi

Elektromanyetik alanlara (EMA) maruziyetin sağlık etkilerine ilişkin bilimsel literatürde, özellikle düşük düzeyli ve uzun süreli maruziyetler açısından önemli belirsizlikler bulunmaktadır. Bu belirsizlikler; maruziyetin karmaşık doğası, bireysel biyolojik duyarlılık farklılıkları, eşik değeri bulunmayan (non-threshold) olası etkiler ve uzun latent dönemler nedeniyle, klasik risk değerlendirme modelleriyle tam olarak yönetilememektedir. Bu nedenle belirsizlik, riskin yokluğu olarak değil; bilimsel karar süreçlerinde dikkate alınması gereken temel bir değişken olarak ele alınmalıdır.

Belirsizlik yönetimi yaklaşımı, yalnızca mevcut kanıtların ortalamasına dayanmak yerine, en olumsuz ancak bilimsel olarak makul senaryoları da değerlendirmeyi gerektirir. Bu çerçevede, maruziyet sınır değerlerinin altında kalan durumlarda dahi, özellikle hassas gruplar (çocuklar, gebeler, genç çalışanlar) için maruziyetin azaltılmasına yönelik önlemlerin planlanması önem kazanmaktadır. Ölçüm sonuçlarının tek başına yeterli kabul edilmesi yerine; maruziyetin süresi, tekrarlılığı, eş zamanlı diğer risk etmenleri ve sağlık gözetimi bulguları birlikte değerlendirilmelidir.

Bilimsel belirsizlik; bir riskin varlığına dair makul şüphe bulunmasına karşın, neden–sonuç ilişkisinin istatistiksel veya deneysel olarak kesin biçimde kanıtlanamaması durumunu ifade eder. EMA alanında belirsizliğin başlıca kaynakları şunlardır:

Kronik maruziyetlerin uzun latent süresi (özellikle kanser açısından),

• Gerçek yaşam koşullarındaki maruziyetlerin tam olarak ölçülememesi,
• Bireysel biyolojik duyarlılık farklılıkları,
• Hayvan ve in-vitro çalışmaların insanlara aktarımındaki sınırlılıklar.

Bu nedenle, “kesin kanıt yokluğu” çoğu durumda “risk yokluğu” anlamına gelmemektedir.

Geleneksel halk sağlığı ve iş sağlığı risk değerlendirme yaklaşımları genellikle; doz–yanıt ilişkisinin net olduğu, etki mekanizmasının bilindiği ve akut, ölçülebilir sonuçların mevcut olduğu varsayımlarına dayanır. Ancak EMA maruziyeti, bu varsayımların önemli bir bölümünü karşılamamaktadır. Özellikle termal olmayan biyolojik etkiler, eşik değeri olmayan olası kanser riskleri ile gelişimsel ve nörolojik etkiler, klasik doz–yanıt modelleriyle yeterince değerlendirilememektedir. Bu durum, bilimsel belirsizlik koşullarında karar verme gerekliliğini ortaya çıkarmakta; kesin bilimsel kanıtlar oluşmadan koruyucu önlemlerin hayata geçirilmesini öngören İhtiyatlılık İlkesi ’ni ön plana çıkarmaktadır.

İhtiyatlılık ilkesi; Rio Bildirgesi (1992), Avrupa Birliği çevre ve halk sağlığı mevzuatı ile Dünya Sağlık Örgütü (WHO) politika belgeleri başta olmak üzere birçok uluslararası metinde açık biçimde tanımlanmıştır. Bu ilke, riskin varlığını kesin olarak kanıtlama yükünü toplumun üzerine değil, potansiyel risk yaratan faaliyet ve teknolojilerin üzerine yüklemektedir. EMA ve optik radyasyon alanında ihtiyatlılık ilkesinin uygulanmasını zorunlu kılan başlıca unsurlar şunlardır:

• IARC tarafından EMA’nın “muhtemel kanserojen (Grup 2B)” olarak sınıflandırılması,
• Çocukluk çağı lösemisi ve beyin tümörleriyle ilişkili epidemiyolojik bulgular,
• Termal olmayan biyolojik etkilere ilişkin artan deneysel kanıtlar,
• Maruziyetin yaygın, istemsiz ve çoğu zaman kaçınılmaz olması.

Bu özellikler, EMA’yı klasik ve kontrol edilebilir mesleki risklerden ayırarak, toplumsal düzeyde yönetilmesi gereken çevresel bir risk haline getirmektedir.

İhtiyatlılık ilkesi, teknolojik gelişmeyi engelleyen bir yaklaşım değil; riskleri orantılı, bilimsel ve akılcı biçimde yönetmeyi amaçlayan bir çerçevedir. EMA bağlamında uygulanabilecek başlıca araçlar arasında maruziyetin makul olarak ulaşılabilecek en düşük düzeyde tutulması (ALARA), hassas grupların öncelikli korunması, baz istasyonlarının okul ve hastanelerden uzak konumlandırılması ve yüksek gerilim hatları için yerleşim mesafelerinin artırılması yer almaktadır.

Sonuç olarak belirsizlik yönetimi, yalnızca bilimsel bir tartışma alanı değil; aynı zamanda etik, hukuki ve yönetsel bir sorumluluktur. Elektromanyetik alanlar ve optik radyasyon konusunda mevcut bilimsel belirsizlikler, pasif bir bekleme gerekçesi değil; önleyici ve koruyucu politika üretme zorunluluğu doğurmaktadır. İhtiyatlılık ilkesi, bu bağlamda bilimsel belirsizliği yöneten, toplum sağlığını önceleyen ve güçlü bir etik dayanak taşıyan temel bir halk sağlığı yaklaşımıdır.

İş Sağlığı ve Güvenliği Önlemleri:
Kontrol Hiyerarşisi Yaklaşımı

Elektromanyetik alanlara maruziyetin iş sağlığı ve güvenliği açısından yönetimi, kontrol önlemlerinin hiyerarşik bir yaklaşımla planlanmasını gerektirir. Bu yaklaşım, maruziyetin kaynağında ortadan kaldırılmasından bireysel korunmaya kadar uzanan bir öncelik sıralaması sunar ve koruyucu önlemlerin etkinliğini artırmayı amaçlar.

Eliminasyon (Ortadan Kaldırma)

Eliminasyon, elektromanyetik alan maruziyetinin tamamen ortadan kaldırılmasını hedefleyen en etkili kontrol basamağıdır. Uygulamada her zaman mümkün olmamakla birlikte, gereksiz elektromanyetik kaynakların devre dışı bırakılması, kullanılmayan ekipmanların ortamdan uzaklaştırılması ve iş süreçlerinin yeniden tasarlanması yoluyla maruziyetin önlenmesi sağlanabilir. Özellikle sürekli çalışması gerekmeyen cihazların kapatılması veya otomatik kontrol sistemleriyle sınırlandırılması, maruziyetin azaltılmasına önemli katkı sağlar.

İkame (Substitüsyon)

İkame yaklaşımı, daha düşük elektromanyetik alan yayan ekipman veya teknolojilerin tercih edilmesini esas alır. Aynı işlevi gören ancak daha düşük güçte çalışan cihazların seçilmesi, kablolu sistemlerin kablosuz sistemlere tercih edilmesi veya optik radyasyon açısından daha güvenli kaynakların kullanılması bu kapsamda değerlendirilebilir. İkame, özellikle yeni yatırımlar ve ekipman yenileme süreçlerinde etkili bir korunma stratejisi sunmaktadır.

Mühendislik Kontrolleri

Mühendislik kontrolleri, elektromanyetik alanın çalışanlara ulaşmasını fiziksel ve teknik yöntemlerle sınırlamayı amaçlar. Kaynak ile çalışan arasında mesafenin artırılması, elektromanyetik alanların muhafaza altına alınması, ekranlama ve yalıtım uygulamaları bu kapsamdadır. Ekipmanların uygun şekilde topraklanması, düzenli bakım ve kalibrasyon işlemleri ile elektromanyetik sızıntıların kontrol altına alınması da mühendislik önlemlerinin önemli bileşenleridir. Optik radyasyon kaynaklarıyla çalışılan alanlarda ise kapalı sistemler, kilitleme mekanizmaları ve uyarı sistemleri kritik öneme sahiptir.

İdari Kontroller

İdari kontroller, maruziyetin yönetimini organizasyonel düzenlemeler yoluyla sağlamayı hedefler. Elektromanyetik alan risk değerlendirmelerinin düzenli olarak yapılması, maruziyet ölçümlerinin kayıt altına alınması ve sınır değerlerle karşılaştırılması bu kapsamda yer alır. Çalışma sürelerinin planlanması, görev rotasyonu, erişim kısıtlamaları ve uyarı levhaları gibi uygulamalarla toplam maruziyetin azaltılması mümkündür. Ayrıca çalışanların elektromanyetik alanlar konusunda bilgilendirilmesi ve eğitimi, farkındalığın artırılması açısından temel bir idari önlem olarak değerlendirilmelidir. Hassas gruplara yönelik özel düzenlemeler yapılması da idari kontrollerin önemli bir parçasıdır.

Kişisel Koruyucu Donanım (KKD)

Kişisel koruyucu donanımlar, elektromanyetik alanlara karşı korunmada genellikle son basamak olarak değerlendirilir ve tek başına yeterli bir çözüm olarak görülmez. Bununla birlikte, özellikle optik radyasyon maruziyetlerinde KKD kullanımı vazgeçilmezdir. Kaynak işleri ve lazer uygulamalarında uygun gözlükler, yüz siperlikleri ve koruyucu giysiler, göz ve deri hasarlarının önlenmesinde etkin rol oynamaktadır. KKD ’nin uygun seçimi, doğru kullanımı ve düzenli kontrolü, koruyucu etkinliğin sürdürülebilmesi açısından önemlidir.

Sağlık Gözetimi ve İşyeri Hekiminin Rolü

Elektromanyetik alanlar (EMA), iyonlaştırıcı olmayan radyasyon ve optik radyasyon maruziyetlerinin yönetiminde sağlık gözetimi, iş sağlığı ve güvenliği sisteminin vazgeçilmez bir bileşenidir. Sağlık gözetimi, yalnızca maruziyet sınır değerlerinin aşılıp aşılmadığının kontrolü değil; maruziyetin birey üzerindeki olası erken etkilerinin saptanması, hassas çalışan gruplarının korunması ve risk değerlendirmesine tıbbi geri bildirim sağlanması açısından kritik bir işlev görür.

Sağlık gözetimi uygulamalarının temel amaçları aşağıda özetlenebilir:

• Elektromanyetik alan ve optik radyasyon maruziyetine bağlı erken biyolojik ve klinik etkilerin saptanması,
• Maruziyet–sağlık etkisi ilişkisine dair işyerine özgü verilerin oluşturulması,Hassas grupların (gebeler, genç çalışanlar, kronik hastalığı olanlar) korunmasına yönelik bireysel önlemlerin planlanması,
• Risk değerlendirmesinin dinamik biçimde güncellenmesine tıbbi geri besleme sağlanması,
• Çalışanların sağlık durumuna uygun iş organizasyonu ve görev planlamasının yapılması.

İşyeri hekimi, elektromanyetik alanlara maruziyetin sağlık boyutunun yönetilmesinde merkezi bir role sahiptir. Bu rol, yalnızca periyodik muayenelerle sınırlı olmayıp çok boyutlu bir yaklaşımı gerektirir.

Risk Değerlendirmesine Katkı

İşyeri hekimi; ölçüm sonuçları, iş süreçleri ve çalışanların bireysel sağlık özelliklerini birlikte değerlendirerek risk değerlendirmesine aktif katkı sağlar. Maruziyet düzeyleri sınır değerlerin altında olsa dahi, uzun süreli ve sürekli maruziyetlerde sağlık gözetimi bulgularını dikkate alarak ihtiyatlılık yaklaşımının uygulanmasını önerir.

İşe Giriş ve Periyodik Muayeneler

EMA ve optik radyasyonla çalışılan işlerde, işe giriş muayeneleri maruziyetle ilişkili riskleri ortaya koyacak şekilde planlanmalıdır. Nörolojik yakınmalar, görme ve cilt sağlığı, hematolojik durum, üreme sağlığı öyküsü ve mevcut kronik hastalıklar değerlendirilmelidir. Periyodik muayenelerde ise zaman içindeki değişimler izlenmeli, yeni gelişen semptomlar kayıt altına alınmalıdır.

Hassas Grupların Korunması

Gebeler ve emziren çalışanlar başta olmak üzere hassas grupların belirlenmesi ve korunması, işyeri hekiminin öncelikli sorumlulukları arasındadır. Bu çalışanlar için maruziyetin azaltılması, gerekirse görev değişikliği veya çalışma koşullarının yeniden düzenlenmesi yönünde işverene tıbbi görüş bildirilmelidir.

Sağlık Gözetimi Verilerinin Yorumlanması

Elektromanyetik alanlara bağlı etkiler çoğu zaman özgül olmayan semptomlarla ortaya çıkabildiğinden, işyeri hekiminin klinik değerlendirmeyi maruziyet öyküsü ile birlikte yorumlaması büyük önem taşır. Baş ağrısı, uyku bozukluğu, yorgunluk, konsantrasyon güçlüğü gibi bulguların sürekliliği ve iş ile ilişkisi dikkatle değerlendirilmelidir.

Eğitim ve Risk İletişimi

İşyeri hekimi, çalışanların elektromanyetik alanlar ve optik radyasyon konusundaki bilgi düzeyini artırmakla da yükümlüdür. Bilimsel belirsizliklerin açık ve dengeli biçimde aktarılması, gereksiz kaygı yaratmadan ihtiyatlı davranışların benimsetilmesi açısından önemlidir. Bu kapsamda doğru kullanım alışkanlıkları, kişisel korunma yöntemleri ve erken belirti farkındalığına yönelik eğitimler planlanmalıdır.

Sağlık Gözetimi

Risk Yönetimi Entegrasyonu; Sağlık gözetimi sonuçlarının yalnızca bireysel dosyalarda kalmaması, işyeri risk yönetim sistemine entegre edilmesi gerekmektedir. Belirli bir birimde benzer semptomların artışı, maruziyet ölçümlerinin yeniden gözden geçirilmesini ve teknik/organizasyonel önlemlerin güçlendirilmesini gerektirebilir. Bu yönüyle işyeri hekimi, yalnızca klinik bir aktör değil; aynı zamanda önleyici risk yönetiminin temel paydaşlarından biridir.

Elektromanyetik alanlar ve optik radyasyon söz konusu olduğunda, sağlık gözetimi yalnızca yasal bir yükümlülük değil; bilimsel belirsizlik koşullarında çalışan sağlığını korumanın en etkili araçlarından biridir. İşyeri hekiminin aktif katılımı, maruziyetlerin erken etkilerinin saptanmasını, hassas grupların korunmasını ve ihtiyatlılık ilkesinin uygulamaya yansımasını mümkün kılar. Bu yaklaşım, iş sağlığı ve güvenliğinde reaktif değil, önleyici ve bütüncül bir koruma anlayışının temelini oluşturmaktadır.

 

Kaynaklar:

• World Health Organization (WHO). Electromagnetic fields and public health. WHO Fact Sheets ve teknik raporlar, Cenevre.

• International Agency for Research on Cancer (IARC).Non-Ionizing Radiation, Part 2: Radiofrequency Electromagnetic Fields. IARC Monographs on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans, Volume 102, Lyon, 2013.

• International Agency for Research on Cancer (IARC). Non-Ionizing Radiation, Part 1: Static and Extremely Low-Frequency (ELF) Electric and Magnetic Fields. IARC Monographs, Volume 80, Lyon, 2002.

• International Commission on Non-Ionizing Radiation Protection (ICNIRP).Guidelines for limiting exposure to electromagnetic fields (100 kHz–300 GHz).Health Physics, 118(5), 2020.

• International Commission on Non-Ionizing Radiation Protection (ICNIRP).Guidelines for limiting exposure to time-varying electric and magnetic fields (1 Hz–100 kHz).Health Physics, 99(6), 2010.

• United Nations Scientific Committee on the Effects of Atomic Radiation (UNSCEAR).Sources and Effects of Ionizing Radiation.UNSCEAR 2008 ve 2010 Raporları, Birleşmiş Milletler, New York.

• International Commission on Radiological Protection (ICRP).The 2007 Recommendations of the International Commission on Radiological Protection.ICRP Publication 103, Annals of the ICRP.

• European Union.Directive 2013/35/EU – Workers’ exposure to electromagnetic fields.Official Journal of the European Union.

• European Union Directive 2006/25/EC – Artificial optical radiation at work.Official Journal of the European Union.

• Türkiye Cumhuriyeti.6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu.Resmî Gazete, Ankara.

• Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı. İyonlaştırıcı Radyasyon Kaynakları ile Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Yönetmeliği. Resmî Gazete, Ankara.

• Türkiye Enerji, Nükleer ve Maden Araştırma Kurumu (TENMAK).Radyasyon Güvenliği ve Korunma Esasları. Ulusal düzenlemeler ve teknik kılavuzlar.

• Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu (BTK).Elektronik Haberleşme Cihazlarından Kaynaklanan Elektromanyetik Alan Şiddeti Limitleri. Ulusal mevzuat ve ölçüm rehberleri.

• Daharlı E. (2025). Elektromanyetik Kirliliğin İnsan Sağlığı Üzerine Etkileri: Güncel Bulgular, Bilimsel Kanıtlar ve Sağlık Politikalarına Yansımalar, Eurasian Journal of Health Technology Assessment, 9(1):28-39.

• Tokpınar A, Altuntaş E, Değermenci M, Yılmaz H, Baş O. The Impact of Electromagnetic Fields on Human Health: A Review. Mid Blac Sea Journal of Health Sci, 2024;10(2):229-238.

• K. Atakır, G. Özevci, B. Ceyhan Elektromanyetik Radyasyon ve İnsan Sağlığına etkisi, Environmental Toxicology and Ecology, c. 2, sayı. 1, ss. 9-21, 2022.

• Hardell, L., Carlberg, M.Mobile phone and cordless phone use and the risk for glioma.Pathophysiology, 22(1), 2015.

• Rifai, A.B. and Hakami, M.A. (2014) Health Hazards of Electromagnetic Radiation. Journal of Biosciences and Medicines, 2, 1-12.

• Yakymenko, I., Tsybulin, O., et al.Oxidative mechanisms of biological activity of low-intensity radiofrequency radiation.Electromagnetic Biology and Medicine, 35(2), 2016.

• Ahlbom, A., et al.Review of the epidemiologic literature on ELF magnetic fields and childhood leukemia.Epidemiology, 11(6), 2000.

• International Commission on Non-Ionizing Radiation Protection (ICNIRP). Principles for Non-Ionizing Radiation Protection. Health Phys. 2020 May;118(5):477-482.