Endüstriyel hijyen, iş sağlığı disiplinlerinin en köklü ve en analitik alanlarından biri olup, çalışanların iş ortamında karşılaşabileceği kimyasal, fiziksel ve biyolojik etkenlerin sistematik biçimde yönetilmesini hedefler. Bu disiplin, yalnızca mevcut risklerin değerlendirilmesiyle sınırlı değildir; aynı zamanda teknoloji, proses tasarımı ve malzeme değişiklikleriyle ortaya çıkabilecek tehlikelerin bilimsel veriler ışığında öngörülmesini de içerir. Bu nedenle endüstriyel hijyen, işyerlerinde koruyucu sağlık yaklaşımının temel taşı olarak kabul edilir.

Endüstriyel hijyen, çalışanların iş ortamında karşılaşabilecekleri kimyasal, fiziksel ve biyolojik etkenlerin öngörülmesi, tanımlanması, ölçülerek değerlendirilmesi ve uygun yöntemlerle kontrol altına alınmasını hedefleyen kanıta dayalı bir disiplindir. Bu alan, yalnızca mevcut risklere reaktif müdahalelerle sınırlı değildir; teknoloji, proses ve malzemelerdeki değişikliklerin doğurabileceği ikincil riskleri proaktif biçimde öngören bir yönetime dayanır. Böylelikle, maruziyetin şiddeti, süresi ve sıklığı üçlüsü, çalışan sağlığı açısından kabul edilebilir düzeylere indirgenir ve sürekli iyileştirme ilkesi çerçevesinde izlenir.

Endüstriyel Hijyenist Kimdir?

• Doğa bilimleri (fizik, kimya, biyoloji, çevre bilimi) bilgisine sahiptir – Maruziyetleri öngörür
• Koşulları gözlemlemek için araştırmalar yapar – Maruziyetleri tanır
• Tehlikenin boyutunu ölçmek için izleme ve analiz yapar – Maruziyetleri değerlendirir
• Çalışma sırasında ortaya çıkan tehlikeleri ortadan kaldırır veya azaltır – Maruziyetleri kontrol eder
• Bir Endüstriyel Hijyenist, risk konusunda uzman görüşü sağlamak için yukarıdaki süreçle tanımlanır
• “Güvende miyim?” sorusuna cevap verir.

Kim Endüstriyel Hijyenist Değildir?

Güvenlik Uzmanları – kaza oluşum faktörleri ve güvenlik tehlikelerini kontrol etme yöntem ve prosedürlerinin uygulanması konusunda bilgilidir.

İş Sağlığı Hemşiresi – çalışanlara sağlık hizmetleri sunar, çalışan sağlığını süreç ve iş yapma yeteneğiyle ilişkilendirir

İşyeri Hekimi – mesleki tehlikeler ve çalışan tepkisi arasındaki neden-sonuç ilişkisi konusunda bilgilidir, hastalığı teşhis eder ve nedenini belirler.

Endüstriyel hijyen döngüsü, genellikle dört temel aşama çerçevesinde incelenir: öngörme, tanımlama, değerlendirme ve kontrol. Bu aşamalar yalnızca sıralı değil, aynı zamanda birbiriyle sürekli etkileşim hâlinde olan bir yapıyı temsil eder; sonuçları doğrultusunda kendini yenileyen bir öğrenme ve iyileştirme mekanizmasıdır.

Öngörme: Tehlikenin Ortaya Çıkmadan Anlaşılması

Endüstriyel hijyenin ilk basamağı olan öngörme, henüz sahada görünür bir risk oluşmadan önce olası tehlikelerin bilimsel veriler, proses analizleri ve toksikolojik bilgiler aracılığıyla değerlendirilmesini içerir. Yeni kurulan bir üretim hattında kullanılacak kimyasal maddelerin uçuculuk özelliklerinin, dermal penetrasyon potansiyellerinin veya yan ürün oluşturma risklerinin incelenmesi buna verilebilecek en klasik örneklerdendir. Öngörme aşaması, ileride karşılaşılabilecek risklerin kaynağına yönelik bir öngörü sağlar ve proaktif kontrol stratejilerinin temelini oluşturur.

Tanımlama: Tehlikenin Nitelik ve Kaynağının Ortaya Konması

Öngörülen tehlikelerin işyeri gerçekliğinde somut biçimde belirlenmesi tanımlama aşamasının konusudur. Bu aşamada işyerindeki tüm kimyasal, fiziksel ve biyolojik etkenler, iş akışlarının, kullanılan ekipmanların ve çalışan davranışlarının bütüncül bir değerlendirmesiyle ortaya konur.

Kimyasal maddelerin konsantrasyon ve faz özellikleri, makine kaynaklı gürültü ve titreşim düzeyleri, havalandırma yetersizliğine bağlı biyoaerosol oluşumu gibi unsurlar bu aşamada saptanır. Tanımlama, tehlikelerin yalnızca var olup olmadığını değil, hangi süreçlerde, hangi çalışan gruplarında ve hangi maruziyet yollarıyla etkili olduğunu da analiz eder.

Değerlendirme: Maruziyetin Ölçülmesi ve Bilimsel Olarak Karakterize Edilmesi

Tanımlanan tehlikelerin çalışan sağlığı açısından oluşturduğu gerçek risk düzeyi, değerlendirme aşamasında nicel yöntemlerle ölçülür. Bu aşama endüstriyel hijyenin en teknik yönlerinden birini oluşturur.

Kişisel toz ölçümleri, solvent için aktif/pasif örnekleme yöntemleri, gürültü için zaman ağırlıklı dozimetre ölçümleri veya biyolojik izlem yöntemleri bu kapsamda kullanılır. Ölçüm sonuçları, ulusal ve uluslararası maruziyet sınır değerleriyle karşılaştırılır; log-normal dağılım özellikleri dikkate alınarak geometrik ortalama ve geometrik standart sapma gibi istatistiksel parametreler üzerinden maruziyet profili oluşturulur. Bu aşamada yalnızca mutlak değerler değil, maruziyetin sıklığı, şiddeti ve çalışan gruplarındaki değişkenliği de dikkate alınır. Böylece riskin hangi noktada kabul edilebilir düzeyde olduğu, hangi noktada ise müdahale gerektirdiği bilimsel olarak ortaya konur.

Kontrol: Riskleri Saha Gerçekliğinde Yönetme Sanatı

Kontrol aşaması, endüstriyel hijyenin uygulamaya en doğrudan yansıyan bölümüdür. Risklerin kaynağında ortadan kaldırılması ideal olmakla birlikte, ikame, mühendislik kontrolleri, idari önlemler ve kişisel koruyucu donanım gibi yöntemler farklı düzeylerde uygulanabilir.Örneğin VOC maruziyeti yüksek bir üretim alanında çözüm, yalnızca maske kullanımını zorunlu kılmak değildir. Bazen kapalı sistem tasarımı veya yüksek verimli bir lokal emiş havalandırması, riskin kaynağında kontrolünü mümkün kılar. Kontrol önlemlerinin etkinliği ise daima ölçüm sonuçlarıyla tekrar doğrulanmalıdır; çünkü hijyen kontrolü, uygulama sonrası değerlendirme yapılmadıkça tamamlanmış sayılmaz.

İzleme ve Sürekli İyileştirme:
Döngünün Bilimsel Olarak Kapanması

Endüstriyel hijyen dinamik bir alandır. Proses değişiklikleri, mevsimsel farklılıklar, ekipman yaşlanması ve çalışan davranışlarındaki değişimler maruziyet düzeylerini etkileyebilir. Bu nedenle izleme süreci, yıllık trend analizleri, karşılaştırmalı ölçümler ve klinik veriler aracılığıyla döngünün sürekliliğini sağlar.

İşyeri Hekimi Açısından Endüstriyel Hijyen Döngüsü

İşyeri hekimi açısından bu döngünün ayırt edici niteliği, çevresel ölçümler ile klinik/biyolojik verinin bir araya getirilmesidir. Periyodik muayene bulguları ve biyolojik belirteçlerdeki değişimler, çoğu zaman maruziyet profillerindeki ince varyasyonların klinik karşılığını sunar; bu sayede sınır değerler altında dahi süregelen kümülatif maruziyetler veya duyarlı gruplardaki eşik altı etkiler görünür kılınır. Dolayısıyla işyeri hekimi, değişiklik yönetimi süreçlerine “sağlık etkisi değerlendirmesi”ni entegre ederek, hijyen programının önleyici karakterini güçlendirir.

Bu açıdan işyeri hekimi, maruziyet ölçümleri ile biyolojik ve klinik verileri birleştirebilen tek profesyoneldir. Hijyen döngüsünün her aşaması, hekimin erken uyarı sistemi gibi işlev gören gözlemleriyle tamamlanır ve sağlık risklerinin yönetilmesinde kritik bir bağlantı noktası oluşturur.

Kaynaklar:

• ACGIH. TLVs® and BEIs®: Threshold Limit Values for Chemical Substances and Physical Agents & Biological Exposure Indices. Cincinnati, OH: American Conference of Governmental Industrial Hygienists; yıllık güncellemeler (ör. 2024 baskısı). 

• AIHA. A Strategy for Assessing and Managing Occupational Exposures. 5. Baskı. Falls Church, VA: American Industrial Hygiene Association; 2015. 

• NIOSH. NIOSH Manual of Analytical Methods (NMAM). 5. Baskı ve çevrim içi güncellemeler. Cincinnati, OH: National Institute for Occupational Safety and Health. 

• OSHA. Permissible Exposure Limits (PELs) ve ilgili teknik metotlar. Washington, DC: Occupational Safety and Health Administration. 

• ISO 9612:2009. Acoustics — Determination of occupational noise exposure — Engineering method. 

• ISO 53491:2001 ve 53492:2001. Mechanical vibration — Measurement and evaluation of human exposure to handtransmitted vibration.

• ISO 7730:2005. Ergonomics of the thermal environment — Analytical determination and interpretation of thermal comfort using calculation of the PMV and PPD indices.

• ISO 7243:2017. Ergonomics of the thermal environment — Assessment of heat stress using the WBGT index. 

• ISO 7933:2004. Ergonomics of the thermal environment — Analytical determination and interpretation of heat stress using calculation of predicted heat strain (PHS). 

• HSE. HSG258: Controlling Airborne Contaminants at Work — A Guide to Local Exhaust Ventilation (LEV). 2. Baskı. Health and Safety Executive; 2017. 

• Avrupa Birliği Direktifleri: 2003/10/EC (Gürültü), 2002/44/EC (Titreşim), 2006/25/EC (Yapay optik radyasyon), 2000/54/EC (Biyolojik etkenler), 98/24/EC (Kimyasal etkenler). 

• Türkiye Mevzuatı: 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve bağlı yönetmelikler (Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda; Kanserojen ve Mutajen Maddelerle; Gürültü; Titreşim; Biyolojik Etkenler; Termal Konfor vb.).