Küresel Çevresel Tehditleri Sınırlamak Mümkün mü?

Antroposen, insanların Dünya üzerinde kalıcı ve ölçülebilir etkiler bıraktığı yeni bir jeolojik çağı tanımlamak için kullanılan bir kavramdır. İnsanoğlunun Dünya’ya olan etkisinin en üst düzeylere çıktığı Sanayi Devrimi’nden bugüne olan süreçte; sadece iklim sistemini değil, aynı zamanda ekosistemlerin işleyişini, biyoçeşitliliğin sürekliliğini ve nihayetinde insan sağlığını derinden etkilemektedir. İnsan artık doğanın içinde yaşayan bir varlık olmaktan çıktı; kalıcı etkilerle değiştiren bir varlık haline geldi.

Amacımız daha refah, teknolojik, sağlıklı, zengin, özgür, barış içinde yaşamak ve hayatımızı kolaylaştırmak istiyoruz bunun için daha çok tüketiyoruz, daha çok kirletiyoruz… Hedeflerimiz birbiriyle çelişiyor… Ne kadar çok tüketirsem o kadar çok zehirlenebilirim ilişkisini henüz kurabilmiş değiliz… Ancak bunun aynı zamanda insanın öz yıkımı anlamına geleceği geçmişte de tahmin edilemedi. Bu çağın getirdiği çevresel stres faktörleri, giderek artan sayıda sağlık krizine zemin hazırlarken, bu krizler sadece bireysel değil aynı zamanda toplumsal ve ekolojik boyutlar taşımakta ve yeryüzünün jeolojisi ve ekosistemleri üzerindeki kalıcı ve geri dönüşü olmayan etkisi olmaktadır. Küresel çevresel değişikliklerden kaynaklanan insan sağlığı tehditlerinin Antroposen döneminde arttığı ve bu acil zorluklarla başa çıkmak için acil eylemler gerektiği yaygın olarak kabul edilmektedir.

Son otuz yılda iklim değişikliği, arazi kullanımındaki dönüşümler ve kentleşme, biyolojik çeşitlilik kaybı başta olmak üzere çeşitli küresel çevresel değişimlerin tetiklediği sağlık risklerini derinleştirmiştir. İnsan ve doğa arasındaki ilişkiyi mi yanlış algıladık? Ya da küresel çevresel değişikliklerin bileşik risklerden haberdar mıyız?

Bu çok boyutlu sorunlarla başa çıkmak, farklı disiplinler ve çeşitli sektörler arasında iyi koordine edilmiş, titiz bilimsel araştırmalar yürütülmesini gerektirir. Gezegensel sınırları aşmanın sonuçları, ani çevresel değişiklikler, bir sınırdaki istikrarsızlığın diğerlerini kötüleştirdiği aşamalı ve birbiriyle bağlantılı etkilemesi ve  Dünya ekosistemlerinde geri dönüşü olmayan hasardır.

Kimyasal Kirlilik ve Çevre

Kimyasal maddeler her yerdedir – İnsan yapımı kimyasal maddeler günlük hayatımızın bir parçasıdır ve havaya, tükettiğimiz yiyeceklere ve içeceklere dahil olmak üzere baktığımız hemen her yerde onlarla karşılaşırız. İlk başta farkında olmayabiliriz, ancak sentetik kimyasal maddeler dünyamızda muazzam bir ölçekte kullanılıyor – çeşitli endüstriyel işlemlerde, tarımda ve hatta evlerimizde. En korkutucu yanı, bugün pazarlarımıza giren en yeni kimyasal maddeler hakkında bile iyi bir anlayışa sahip olmamamız. Bunları üretiyor, depoluyor ve taşıyoruz ve çoğu durumda, bunların uygun şekilde bertaraf edilmesiyle de görevlendiriliyoruz. Bu zincirin herhangi bir parçası, kirleticilerin çevreye kaçıp onu kirletme şansı yaratır. Dünyamızda bu kadar güçlü bir varlıkları olduğu için, bazılarının çevremize de yayılabileceği şaşırtıcı değildir. Peki ya kimyasal kirliliğin sonuçları nelerdir? Topraktaki kirleticiler kalitesini etkileyebilir ve verimliliği önemli ölçüde düşürebilir, bu da ürünlerimizin boyutunu ve durumunu etkileyecektir. Okyanuslar ve su kaynaklarındaki kimyasal maddeler ise oksijen seviyelerini düşürür ve yaşamın yeterli şekilde gelişemeyeceği koşullar yaratır. Genel olarak, gezegenimizin tüm ekosistemi risk altındadır.

UNEP (Birleşmiş Milletler Çevre Programı)’na göre, kimyasal üretim hacmi 2000–2020 arasında iki katına çıkmış olup, 2030’a kadar bir kez daha ikiye katlanması beklenmektedir. Küresel ölçekte sentezlenen toplam kimyasal madde 200 milyondan fazladır (CAS, 2024), yıllık üretilen kimyasal madde miktarı 2,3 milyar ton (2020), 4 milyar ton (2030) (EEA, UNEP, 2024), endüstriyel kimyasal sentezleme hızı her yıl >10000 yeni kimyasal ve kimyasal sektör büyüklüğü (2023) 5.7 trilyon USD’dir. Kimyasal kirleticiler, kalıcılıkları ve uzun mesafeli taşınabilme yetenekleri sayesinde insan ve ekosistem sağlığını olumsuz etkiler. Ancak bu maddelerin büyük bir bölümü insan sağlığı veya çevre üzerindeki etkileri açısından yeterince test edilmemiştir.

Çevresel Kirleticilerin Türleri

Kirlilik kaynakları; noktasal ve yayılı kaynaklar olarak çevreye yayılır. Noktasal kaynaklar; kentsel ve endüstriyel atıksu deşarjları, katı atık depolama sızıntı suları, yayılı kaynaklar; tarımsal faaliyetler, atık düzensiz depolama, fosseptik çıkış suları, arazi kullanımı ve atmosferik taşınımdır. Kimyasal maddeler günlük yaşamımızın bir parçası olmuştur, her yerde; mobilyalar, giysiler, gıdalar, hijyenik ürünler, elektronik eşyalar, arabalar vs.

Çok Kalıcı ve Biyobirikimli Maddeler

Doğada kolayca parçalanmaz ve canlı organizmalarda birikme eğilimindedir.  Çevrede doğal yollarla (güneş ışığı, mikroorganizmalar, su vs.) kolayca parçalanmaz. Bazı PFAS (per- ve poliflorlu alkil maddeler), PCB’ler (Poliklorlu bifeniller), Bazı pestisitler ve alev geciktiriciler vb. Avrupa Birliği’nin REACH düzenlemesi gibi çevre yasalarında, bu maddeler: “Yüksek Önem Arz Eden Maddeler” olarak kabul edilir. İnsan sağlığı ve çevre için uzun vadeli tehditler oluşturabilirler.

Kalıcı, Biyobirikimli ve Toksik Maddeler

Çevrede uzun süre bozulmadan kalır (kalıcıdır), canlıların dokularında birikir (biyobirikimlidir) ve canlılara zarar verebilir (toksiktir).

Kalıcı Organik Kirleticiler (KOK)

doğada uzun süre bozulmadan kalırlar (kalıcıdır), hava, su ve toprak yoluyla uzak mesafelere taşınabilirler, canlılarda birikir (biyobirikim yapar) ve insan sağlığına ve çevreye ciddi zararlar verebilirler (toksiktir). Bu maddeler genellikle tarım ilaçları (örneğin DDT), endüstriyel kimyasal maddeler (örneğin PCB’ler) ve yan ürünler (örneğin dioksinler) gibi insan yapımı kimyasallardır. KOK’lar, Stockholm Sözleşmesi gibi uluslararası anlaşmalarla küresel ölçekte azaltılmaya veya yasaklanmaya çalışılmaktadır.

Kanserojen, Mutajenik veya Üreme Toksik Maddeler

Bunlar üç önemli sağlık riski taşır: Kanserojen, mutajenik ve üreme toksiktir. Örnek olarak benzen (kanserojen), etilen oksit (mutajenik) ve kurşun bileşikleridir (üreme toksik). Bu maddeler, özellikle iş sağlığı ve güvenliği ile kimyasal yönetimi açısından çok sıkı şekilde denetlenir. Avrupa Birliği’nin REACH ve CLP düzenlemelerinde, bu maddeler yüksek riskli kabul edilir ve kullanımları kısıtlanabilir veya yasaklanabilir.

Endokrin Bozucu Kirleticiler (EBK) Maddeler

Hormon sistemini (endokrin sistemi) bozan kimyasal kirleticilerdir. Vücutta hormonların doğal işleyişini taklit edebilir, engelleyebilir veya değiştirebilirler. Bu da büyüme, gelişme, üreme, sinir sistemi ve bağışıklık sistemi gibi birçok hayati süreç üzerinde olumsuz etkiler yaratabilir. EBK’ya örnekler; bisfenol A (BPA), ftalatlar (plastiklerde kullanılır), DDT (yasaklanmış bir pestisit), PCB’ler ve Bazı kişisel bakım ürünleri ve gıda ambalajlarındaki kimyasal maddelerdir.

İlaçlar ve Kişisel Bakım Ürünleri

İlaçlar (antibiyotikler, ağrı kesiciler, hormonlar (örneğin doğum kontrol hapları), antidepresanlar vb.) ve kişisel bakım ürünleridir (örneğin şampuan, sabun, parfüm, deodorant, güneş kremi ve makyaj ürünleri vb.). Bu kirleticiler atık su yoluyla çevreye karışabilirler, arıtma tesislerinde tamamen giderilemeyebilir, sucul canlılarda hormonal bozukluklara, davranış değişikliklerine ve antibiyotik direncine neden olabilirler ve insanlar bu maddelere içme suyu, balık ya da diğer yollarla dolaylı olarak maruz kalabilir. Bu kirleticiler, yaygın kullanıldıkları için çevrede düşük düzeyde ama sürekli bulunan kirleticilerdir. Bu nedenle, bunlar da yeni nesil çevresel kirleticiler arasında yer alır ve hem ekosistem hem de halk sağlığı açısından giderek daha fazla araştırılmaktadır.

Öncelikli ve Özgül Kirleticiler

Su kalitesinin korunması ve çevresel risklerin yönetimi açısından tanımlanan önemli kimyasal maddelerdir. Bu terimler özellikle AB Su Çerçeve Direktifi gibi düzenleyici çerçevelerde kullanılır. Bu kirleticiler için çevresel kalite standartları belirlenmiştir. Amaç bu maddelerin çevredeki konsantrasyonlarını azaltmak veya tamamen ortadan kaldırmaktır. Öncelikli tehlikeli maddeler kalıcı, toksik ve biyobirikimli maddelerden oluşur. Özgül kirleticiler; bölgesel ya da yerel öneme sahip kirleticilerdir, her ülke veya havza, su kalitesini tehdit eden kendine özgü maddeleri belirler.

Gelişmekte Olan Kirleticiler

Cevrede görece yeni tespit edilen veya önemi son zamanlarda anlaşılmış olan kirleticilerdir. Bunlar genellikle mevcut çevre mevzuatlarında henüz tam olarak düzenlenmemiştir, ancak insan sağlığı ve ekosistemler üzerinde potansiyel zararlı etkileri olabileceği düşünülmektedir. Temel özellikleri; yeni tespit ediliyorlar ya da etkileri yeni anlaşılmaya başlanıyor, atık su arıtma tesislerinde genellikle tam olarak giderilemezler, çevrede düşük konsantrasyonlarda bulunurlar, ancak uzun vadeli etkileri olabilir ve mevzuatta resmî sınır değerleri çoğu zaman yoktur.

Mikrokirleticiler

Çevrede çok düşük konsantrasyonlarda bulunan ancak insan sağlığı ve ekosistem üzerinde önemli etkiler yaratabilen kimyasal maddelerdir. Bu kirleticilerin çevresel yayılımı, direncin azalması, antibiyotik direncinin artışı ve hormonel bozukluklar gibi etkiler yoluyla küresel hastalık yüküne dolaylı ancak giderek artan bir katkı sağlamaktadır.

Endüstriyel üretim süreçleri önemli bir kimyasal kirlilik kaynağıdır ve bu süreçlerde havaya, suya ve toprağa çeşitli kimyasal maddeler ve kirleticiler salar.

Pil üretiminde kullanılan ve havayı ile suyu kirletebilen kurşun gibi ağır metaller; floresan ampullerde bulunan cıva; elektrokaplamada kullanılan kadmiyum…. Boya, kaplama, yapıştırıcı, mürekkep, kauçuk ve deri endüstrilerinin üretiminde kullanılan çözücüler… Soğutmada kullanılan hidrojen sülfür, amonyak ve su arıtımında kullanılan klor gibi zehirli gazlar….

Yaşamımızı sürdürmek için olmazsa olmaz gıda üretimi…. Tarımsal uygulamalarda, pestisitler yalnızca hedeflenen zararlılara zarar vermekle kalmayıp aynı zamanda yerel besin ağını da bozabilir, faydalı böcekleri, kuşları ve diğer yaban hayatını etkileyebilir. Bu kimyasal maddelerden kaynaklanan akış da su kütlelerini kirleterek su kirliliğine ve toprak bozulmasına yol açabilir. Ek olarak, tarımda kimyasal maddelerin kullanımı yerel ekosistemleri bozarak habitat kaybına yol açabilir, çünkü doğal yaşam alanlarının tarım arazisine dönüştürülmesi yerel türlerin yerini alabilir ve biyolojik çeşitliliği azaltabilir.

Taşımacılık sektöründe; araçlardan yayılan kirleticiler yoluyla kimyasal kirliliğe katkıda bulunur. Araçlardan çıkan egzoz gazları, karbon monoksit, karbondioksit, azot oksitler, asılı parçacıklar, kükürt oksitler ve uçucu organik bileşikler gibi zararlı kimyasal maddeler içerir ve bunlar hava kirliliğine katkıda bulunur ve sonunda yağmur suyuyla karıştığında gazdan çözünebilir kimyasal kirliliğe dönüşür. Madencilik faaliyetleri, cıva, kadmiyum ve kurşun gibi ağır metaller de dahil olmak üzere çok çeşitli kimyasalları çevreye salar. Bu kimyasal maddeler su kütlelerine sızabilir, su kirliliğine neden olabilir ve su yaşamına zarar verebilir. Besin zincirinde birikerek hem yaban hayatı hem de insanlar için sağlık riskleri oluşturabilirler. Madencilik sırasında havaya ve suya maruz kalan kükürt bileşikleri reaksiyona girerek sülfürik asit oluşturur. Altın madenciliğinde siyanür, cevherden altın çıkarmak için kullanılır. Siyanür çözeltisinin kazara sızması su yaşamı için oldukça toksik olabilir ve suyu kirletebilir. Bazı madencilik faaliyetleri çevreye arsenik salabilir. Arsenik güçlü bir zehir ve kanserojendir, aynı şekilde uranyum madenciliğindeki radyoaktif parçacıklar ve gazlar da öyledir. Madencilik ve cevher işleme sırasında oluşan toz ve ince parçacıklar zararlı kimyasallar içerebilir. Solunduğunda maden işçileri ve yakındaki topluluklar için solunum problemlerine ve diğer sağlık sorunlarına yol açabilir.

Sonuçta kimyasal kirliliğin çevre üzerindeki genel etkileri arasında yeraltı sularını, nehirleri, gölleri ve okyanusları kirletmek, su canlılarının ölümüne ve su ekosistemlerinin bozulmasına yol açmak yer alır. Topraktaki kimyasal kirleticiler bitki büyümesini etkileyebilir, toprak verimliliğini azaltabilir ve kirlenmiş ürünlerin tüketimi yoluyla insan sağlığı için risk oluşturabilir.

Zehirli kimyasal maddelerin evlerimizde, kıyafetlerimizde veya yiyeceklerimizde yeri yoktur. Ve yine de oradalar, suyumuzu, havamızı ve toprağımızı kirletiyorlar ve sağlığımızı tehdit ediyorlar. İnsanları toksik kimyasal maddelerin zararlı etkilerinden korumak, her yerdeki toplumların sağlığı ve güvenliği için çok önemlidir. Böylelikle yalnızca çevresel sürdürülebilirliği sağlamakla kalmaz, aynı zamanda üretim süreçlerinde toksik maruziyeti azaltarak işçi sağlığını ve iş güvenliğini de etkin bir biçimde korumuş oluruz.