2021 Nisan’ında İngiliz dergisi The Economist’de yayınlanan bir rapora⁽¹⁾ göre COVID-19 pandemisinden önce Amerikalılar çalışma sürelerinin %5’ini evde geçiriyordu. 2020 ilkbaharında bu rakam %60 idi. Değişimin beklenenden daha iyi gittiği, insanların daha uzun saatler çalışıp, daha yüksek düzeyde mutluluk ve üretkenlik bildirdiği görülmüştü. Bu rapor sonuç olarak sokağa çıkma yasakları kalktıkça, evden çalışmanın devam etmesinin olası olduğunu vurgulamaktaydı.

Tanınmış iş ve yönetim dergisi Harvard Business Review (HBR) 2023 yılında bir anket çalışmasıyla bazı sonuçlara vardı ⁽²⁾. ABD’li yöneticiler hem tamamen uzaktan hem de hibrit çalışmanın büyümeye devam etmesini umuyordu. İlgili makalede bu durum dört nedene bağlanmıştı. Birincisi, uzaktan çalışma teknolojisi geliştikçe, uzaktan çalışan insanların payı da artmaktaydı. Global ölçekte yaşanmış olan COVID19 pandemisi, uzaktan etkileşimleri destekleyen teknolojilerde gerçekleşen araştırma ve patentleme miktarını önemli ölçüde artırmıştı. İkincisi, pandemiden bu yana yeni kurulan girişimlerin bunu kullanma olasılığı daha yüksekti. Üçüncü neden ABD firmalarının diğer ülkeler arasında uzaktan çalışma için daha iyi yönetim uygulamalarına sahip olmasıydı. Ayrıca Amerikalıların daha büyük konutlara sahip olmaları da evde özel bir çalışma alanı oluşturmayı kolaylaştırmaktaydı. Son neden olarak, çalışanların bu uygulamadan hoşlanıyor olması öne sürülmüştü. Kanıtlar, evden çalışmanın çalışanlar tarafından ortalama olarak %8’lik bir ücret artışıyla aynı değere sahip olduğunu gösteriyordu.

HBR makalesini, tüm ekiplerin her hafta aynı gün veya iki gün ofiste bir araya geldiği hibrit yöntemin şirketler için karlı, çalışanlar arasında popüler ve daha az enerji tüketimi nedeniyle gezegen için daha iyi olabileceği sonucuna bağlamıştı.

İngiliz gazetesi The Guardian’ın New York yazarı Lauren Aratani Amerikan verilerini incelediği 2024 tarihli makalesinde ⁽³⁾, 2023 yılında evden çalışan oranının bir önceki yılın aynı zaman kesitindeki oranla aynı olduğunu belirterek, artık evden çalışmanın “Yeni Normal” olduğunu savunuyor ve Stanford’dan Prof. Bloom ve ekibi tarafından bir Çin firmasının çalışanları üzerinde yapılmış randomize kontrollu bir çalışmaya⁽⁴⁾ gönderme yapıyordu.  Aynı işi yaparken bir kısmı evden, bir kısmı ise her gün ofise gelerek çalışan personel üzerinde yapılan çalışmada iki grup arasında üretkenlik açısından çok az fark olduğu bulunmuş, öte yandan evden çalışanların iş-özel yaşam dengesi açısından çok daha mutlu olduğu ve bunun işten ayrılmaları %35’e varan oranlarda azaltmaya yardımcı olduğu görülmüştü. 

Acaba her şey bu kadar toz pembe miydi?

Bu analizleri yapan basın organlarının genelde referanslarının Amerika Birleşik Devletleri olduğunun altını tekrar çizmemiz gerekir. Amerikan yönetim alt yapısının bu tür çalışmaları yönetmede yetkin olduğu ifade edilirken, Amerikan halkının (özellikle evden çalışmadan en çok yararlananların üniversite mezunu beyaz yakalılar olduğu düşünülürse) büyük evlerde yaşadığı ve dolayısıyla bir çalışma alanı oluşturmakta zorluk çekmedikleri de vurgulanmaktadır. Dolayısıyla bu anket ve araştırmalardan yapılan çıkarsamaların tüm Dünya’da aynı kesinlikle uyarlanamayacağı açıktır.

Evden Çalışma ve Psikososyal Riskler

EU-OSHA tarafından 2022’de yürütülen İSG Nabız (OSH Pulse) anketi, çalışanların %27’sinin işten kaynaklanan veya işle kötüleşen stres, kaygı veya depresyon yaşadığını göstermiştir. İşçilerin sağlığı üzerinde en zararlı etkiye sahip olduğu tespit edilen psikososyal risklerden bazıları sosyal olmayan çalışma saatleri ve iş yoğunluğudur. EU-OSHA’nın Yeni ve Ortaya Çıkan Risklere İlişkin Avrupa İşletmeler Anketi (ESENER), Avrupa işletmelerinde psikososyal risklerin nasıl algılandığını ve yönetildiğini, ana itici güçleri, engelleri ve destek ihtiyaçlarını belirleyerek araştırmıştır. Anket, psikososyal risklerin geleneksel İSG risklerinden daha zorlu ve yönetilmesi daha zor olduğuna inanıldığını göstermektedir⁽⁵⁾. ESENER anketlerinin dördüncüsü 2024 yılında gerçekleştirilmiştir ve 30 Avrupa ülkesinde tüm işletme büyüklükleri, sınıflar ve faaliyet sektörlerinde 41.000’den fazla işletmeyi kapsamıştır. ESENER 2024’ün ilk sonuçları 2025 yılının başında yayınlanacaktır⁽⁶⁾.

Evden Çalışmanın Neden Olabileceği Riskler:

İzolasyon ve Yalnızlık: Sosyal etkileşimlerin azalmasının psikolojik sağlığa etkileri

İş-Yaşam Dengesi: Ev ve iş hayatı arasındaki sınırların bulanıklaşması

Teknoloji Bağımlılığı: Sürekli online olmanın getirdiği zorluklar

Stres ve Tükenmişlik: Yüksek iş yükü ve belirsizliklerin etkileri

Fiziksel Sağlık Sorunları: Hareketsiz yaşam ve ergonomik olmayan çalışma koşulları

Motivasyon Kaybı: İçsel motivasyonun azalması ve hedeflerin belirsizleşmesi

Evden çalışanlar açısından artan iş taleplerini karşılamak için daha az dinlenme süresi ile daha uzun çalışma saatleri, sosyal izolasyon ve iş arkadaşlarından ve üstlerinden destek eksikliğinin yanı sıra bulanıklaşmış iş-ev hayatı sınırları ve işin her yerde bulunması (omnipresence), kas-iskelet sistemi bozukluklarıyla ilişkili yaygın olarak belirtilen psikososyal ve organizasyonel faktörlerdir⁽⁷⁾. Uzaktan çalışma, geleneksel olarak işi çalışma dışı saatlerden ayıran zaman ve mekan sınırlarını zayıflatır. Buna, iş ve boş zaman arasındaki ayrımı ortadan kaldıran ve sürekli çalışmayı mümkün kılan “iş için genişletilmiş kullanılabilirlik” (extended availability for work) veya “düzenlenmemiş kullanılabilirlik” (unregulated availability) denir. Çalışmalar, evden çalışmanın ve iş dışı zamanlarda çalışmanın her birinin uyku bozukluğu ile ilişkili olduğunu ve etkinin erkeklerde daha büyük olabileceğini düşündürmektedir⁽⁸⁾. Konu hakkında bilgilendirici bir yazı için SafeZone Journal basılı versiyonunda yayınlanmış “Psikososyal Risk Faktörleri ve Uyku” (sayı:4, Kasım-Aralık 2023 – Ocak 2024, sayfa 55) başlıklı yazı incelenebilir.

Evden çalışmanın psikososyal çalışma ortamı üzerindeki etkilerini araştıran yüksek kaliteli araştırma eksikliği vardır. Evden çalışma yönergeleri veya önerileri oluşturabilmek için kaliteli uzun süreli araştırmalara, zaman kullanımı ve çalışma yerinin kesin ölçümleri ile önemli olduğu bilinen faktörlerin valide edilmiş ölçümlerine ihtiyaç vardır⁽⁹⁾. Bentley ve arkadaşları İSG’nin önündeki engelleri aşağıdaki gibi sıralamaktadır⁽¹⁰⁾:

Geleneksel iş yerleri için geliştirilen İSG sistemleri evden çalışmayı desteklememektedir.

Evden çalışma için psikolojik güvenliği destekleyecek sistemlere ihtiyaç vardır.

Evden çalışmak, çalışma yerlerinin denetlenmesi gibi İSG yükümlülüklerinin önünde bir engel oluşturmaktadır.

Tehlike yönetiminin önündeki engeller, psikososyal risklerin yeterince anlaşılmamasını içerir.

Uzaktan çalışanların İSG’ye katılımını arttıracak önlemlere ihtiyaç vardır.

Uzaktan çalışmanın yükselişi, profesyonel ortamın radikal bir dönüşümüne yol açmıştır. Evden çalışanların sağlığı üzerindeki etkisi hem büyüktür hem de az bilinmektedir. Özellikle, bu tür çalışmanın  neden olduğu psikososyal riskleri kavramak zordur. Dahası, iş yerinde sağlığın korunması için geçerli olan mevzuat bu durumlar için uyarlanmamıştır. Tüm bu koşullar, uzaktan çalışmaya özgü ortak bir kurallar dizisi oluşturma ihtiyacını gündeme getirmektedir⁽¹¹⁾. Ülkemizde her ne kadar 10 Mart 2021 tarihli resmi gazetede yayınlanan Uzaktan Çalışma Yönetmeliği⁽¹²⁾ çalışma mekânının düzenlenmesi, malzeme ve iş araçlarının temini ve kullanımı ile İş Sağlığı ve Güvenliğine ilişkin tedbirlerin alınması konularında işvereni sorumlu tutuyor olsa da, evden çalışma söz konusu olduğunda geleneksel İSG kuralları ve yaklaşımıyla çözülmesi zor bir konu ile karşı karşıya olduğumuzu anlıyoruz.

Sedanter Yaşam – Azalmış Fiziksel Aktivite

SafeZone Journal 11 Aralık 2023 tarihli sayısındaki “İş Yerinde Metabolik Sendromla Nasıl Başa Çıkmalı?” başlıklı çevrim içi yazımızda da belirtildiği gibi, Tez Medikal – AXA Sigorta – Marmara Üniversitesi işbirliği ile yapılan çalışmada evden çalışmanın damar hastalıkları riskini yükseltmesinin yanısıra, evden çalışma döneminde katılımcıların, haftada ortalama 7 saat daha fazla çalıştığı, başka bir deyişle (psikososyal risk faktörü olarak) haftada yaklaşık bir iş günü fazladan çalıştıkları gözlemlenmiştir. Sedanter davranışın evden çalışma durumunda arttığı, fizisel aktivitede ani azalmayla birlikte ruh sağlığı sorunları dahil olmak üzere çeşitli sağlık durumları için risk faktörleri olarak kabul edildiği bilinmektedir. Hem kısa hem de uzun vadeli sağlık sonuçlarını hafifletmek için evden çalışma rehberliği bir önceliktir^(13,14,15).

Parés-Salomón ve ekibinin gerçekleştirdiği yakın tarihli Sistematik İnceleme ve Meta-Analiz, ofis çalışanlarında sedanter davranışı azaltmak için yapılan müdahalelerinin etkinliğini değerlendirmiş ve 2017-2023 yılları arasında yayınlanmış 19 makale analize alınmıştır⁽¹⁶⁾. Belirlenen çalışmalarda, dijital yolla çok bileşenli bilgi ve eğitim materyallerinin sunulması en etkili olan yöntemler olarak ön plana çıkarken, bunu sedanter davranışı engellemek veya azalmış fiziksel aktiviteyi artırmak amaçlı davranış geri bildirimi kullanan sistemlerin izlediği görülmüştür. Metin mesajları, e-bültenler, web siteleri ve videoların farkındalığı arttırmak için bilgi sunmanın en yaygın yolu; bilgisayar ekranları ve cep telefonu uygulamalarının ise görsel hatırlatıcılar sunmanın en tipik yolu olduğu saptanmıştır.

Bu derleme, ofis çalışanları arasında sedanter davranışı azaltmak için dijital unsurları kullanan iş yeri müdahalelerinin etkinliğine dair kanıtlar sağlamıştır. Bulgular, 8 saatlik iş günü başına sedanter davranışta yaklaşık 30 dakikalık anlamlı (p< 0.00001) bir azalmaya işaret etmiştir, bu da çok çeşitli teknolojik özellikleri (yani, bilgi sunumu ve aracılı örgütsel destek ve sosyal etkiler) içeren çok bileşenli müdahalelerin işyerlerinde sedanter davranışı azaltmak için etkili yaklaşımlar olabileceğini düşündürmektedir.

Çalışanlara sağlıklı yaşam ve egzersizin önemi hakkında eğitimler verilmesi, liderlerin / yöneticilerin de aktif katılım sağlayarak örnek olması ve toplanan verilerin (adım sayısı, kalori yakımı vb.) analiz edilmesi, programların etkinliğinin ölçülmesi, gerekiyorsa iyileştirmeler yapılması gibi aksiyonlarla desteklenmesi durumunda bu tür yöntemlerin çok daha verimli olacağı düşünülmektedir.

Her ne kadar araştırmalar evden çalışma konusunda çalışan memnuniyetini vurgulamaktaysa da, psikolojik semptomların ve bu konuda medikal yardım almanın bir tabu olarak kabul edilebildiği ülkemizde kişilerin bu durumlarını saklayabileceği gerçeği akılda tutulmalıdır. Dünya Sağlık Örgütü’nün uyarısı ile bitirelim: “uzaktan çalışanları bulunan işletmeler, uzaktan çalışma için özel programlar geliştirmeli, iş ve performansın yönetilmesine ilişkin önlemler ile bilgi ve iletişim teknolojileri, yeterli ekipman, genel sağlık, ergonomi ve psikososyal desteğe yönelik iş sağlığı hizmetlerini birleştirmelidir.”⁽¹⁸⁾

Kaynaklar:

• Report: The future of work. The rise of working from home. The Economist. Apr 8th, 2021
  https://www.economist.com/special-report/2021/04/08/the-rise-of-working-from-home? (erişim tarihi: 28.11.2024)

• Hybrid work – Survey: Remote Work Isn’t Going Away — and Executives Know It . Harvard Business Review. August 28th, 2023 https://hbr.org/2023/08/survey-remote-work-isnt-going-away-and-executives-know-it? (Erişim tarihi: 28.11.2024)

• ‘The new normal’: work from home is here to stay, US data shows. The Guardian. Jul 12th, 2024 https://www.theguardian.com/money/article/2024/jul/12/working-from-home-data (Erişim tarihi: 28.11.2024)

• Bloom, N. et al. Hybrid working from home improves retention without damaging performance. Nature 630, 920–925 (2024).

• https://osha.europa.eu/en/themes/psychosocial-risks-and-mental-health (erişim tarihi: 02.12.2024)

• https://visualisation.osha.europa.eu/esener/en (erişim tarihi: 02.12.2024)

• Milaković M et al Telework-related risk factors for musculoskeletal disorders. Front Public Health. 2023 Jul 3;11:1155745.

• Lim J et al. Combined effect of work from home and work during nonwork time on sleep disturbance. Ann Occup Environ Med. 2023 Jul 31;35:e28.

• Vleeshouwers J et al. The relationship between telework from home and the psychosocial work environment: a systematic review. Int Arch Occup Environ Health. 2022 Dec;95(10):2025-2051.

• Bentley TA et al. A systems model for the design of occupational health and safety management systems inclusive of work-from-home arrangements. Appl Ergon. 2023 May;109:103966.

• Séréno S. Chapitre 3. La prévention des risques psychosociaux en contexte de télétravail : des questions (encore et toujours) en suspens. J Int Bioethique Ethique Sci. 2024;35(1):35-43.

• UZAKTAN ÇALIŞMA YÖNETMELİĞİ – 10 Mart 2021 ÇARŞAMBA tarih ve 31419 sayılı Resmî Gazete

• Morton S et al. “Are we working (too) comfortably?”: a focus group study to understand sedentary behaviour when working at home and identify intervention strategies. BMC Public Health. 2024 Jun 6;24(1):1516.

• Kim J et al. Effectiveness of a multicomponent intervention to promote physical activity among Japanese remote workers: a pilot open-label randomized controlled trial. J Occup Health. 2024 Jan 4;66(1).

• Narici M et al. Impact of sedentarism due to the COVID-19 home confinement on neuromuscular, cardiovascular and metabolic health: Physiological and pathophysiological implications and recommendations for physical and nutritional countermeasures. Eur J Sport Sci. 2021 Apr;21(4):614-635.

• Parés-Salomón I et al. Effectiveness of workplace interventions with digital elements to reduce sedentary behaviours in office employees: a systematic review and meta-analysis. Int J Behav Nutr Phys Act. 2024 Apr 19;21(1):41. 

• https://www.michaelpage.com.tr/ (Erişim tarihi: 06.12.2024)

• https://www.who.int/publications/i/item/9789240074323 (erişim tarihi 02.06.2023)