Uzun yol kamyon, otobüs ya da taksi sürücüleri gibi profesyonel sürücüler, işlerinin doğası gereği, uzun süreli oturma pozisyonunda kalmakta ve bu durum dolaşım sistemi üzerinde olumsuz etkiler yaratmaktadır. Uzun süreli araç kullanımı; Uzun oturma, dar alanda sınırlı hareket, düzensiz molalar ve uyku-beslenme kalıpları nedeniyle sürücülerde dolaşım sistemi üzerinde çok yönlü yük oluşturur. Araştırmalar, hareketsiz kalış süresi arttıkça Venöz Tromboemboli (VTE=toplardamarların içinde kan pıhtısı oluşması) riskinin yükseldiğini, uzun yol sürücülerinde kalp-damar hastalıklarının topluma göre daha sık görüldüğünü ve yanlış oturuş biçimleri ile titreşime maruziyetin, kan dolaşımını ve kas-iskelet sistemini olumsuz etkilediğini göstermektedir.   

Günlük oturma süresinin her 1 saat artışında VTE riskinde %2’lik yükselme olduğu saptanmıştır. Bu bulgu, sürüş gibi kesintisiz oturma içeren işlerde kritik önem taşır. Uzun süreli oturma, bacaklarda toplar damar dönüşünü zayıflatarak varis oluşumunu kolaylaştırırken, rektal venlerdeki (makatın son kısmı olan rektumdaki toplar damarlar) basınç artışı hemoroid (basur ya da mayasıl olarak da bilinir) gelişimi için zemin hazırlamaktadır. Ayrıca, uzun oturma süresi bacaklarda büyük ve küçük damarlarda dolaşım fonksiyonlarında bozulmaya, dokularda ödem oluşumuna ve oksijen taşınmasında azalmaya neden olmaktadır. Bu rahatsızlıkların oluş nedenlerine gelince,

Dolaşım Bozuklukları, Ödem ve Mikro Dolaşım

Sekiz saat kesintisiz oturma, bacaklarda belirgin ödem oluşumu, kan akışında ve shear hızında (shear hızı, kan dolaşımında, kanın damar duvarlarına sürtünme kuvveti uygulamasının bir ölçüsüdür ve bu kuvvet, endotel denen damar iç yüzeyini etkileyerek damar sağlığını bozabilir) ciddi düşüş, ayrıca kaslarda oksijenlenme azalması ile ilişkilendirilmiştir. Elastik kompresyon giysilerinin bu etkileri azaltabileceği bulunmuştur. Uzun süreli oturma, bacak damarlarında büyük ve küçük dolaşım bozukluklarına ve endotel fonksiyonlarının zayıflamasına yol açarak atherosklerotik (halk arasında damar sertliği olarak da bilinir) riskleri artırmaktadır.

Varis Gelişimi

Uzun süreli oturma, bacaklardaki toplar damar kanının göllenmesine ve toplar damarlarda bulunan kapakçıkların yetmezliğine yol açarak varis riskini artırmaktadır.

Hemoroid Gelişimi

Günde 5 saat ve üzeri oturma, hemoroid veya anal fissür (makatın son kısmındaki deride oluşan küçük yırtık veya çatlaklar) gelişim riskini 3,68 kat artırmaktadır. Oturma sırasında özellikle sert yüzeylerde basınç makatta bulunan toplar damarlara zarar vererek hemoroid oluşumuna neden olabir. Ofis çalışanları gibi uzun süre oturan bireylerde yaşam tarzı faktörleri (hareketsizlik, düşük lifli beslenme) hemoroid riskini artırmaktadır. Ancak, bazı sürücü gruplarında yapılan çalışmalar, ergonomik koltuk, mola ve egzersiz uygulamaları sayesinde oturma süresi ile hemoroid arasında anlamlı bir ilişki bulamamıştır.

Dolaşım Sorunlarını Önleme Yaklaşımları

Yolculuk İçi Hareketler ve Küçük Egzersizler

En geç 2 saatte bir araçtan inip (istasyon, park, dinlenme alanlarında) 3–5 dakika yürümek kan dolaşımını artırır. Sürücü kabin içinde durmak zorundaysa ya da yürüyebileceği bir alan yoksa 20–30 dakikada bir ayak bileği çevrimleri, parmak ucu-topuk pompası, diz eklemini germe egzersizleri yapılabilir.  Dinlenme zamanlarında bacak bacak üstüne atılmamalı, diz arkasına baskı yapılmamalıdır. Otururken baldır kasını aktif tutacak küçük “pompa” hareketlerini sık sık yapmak kan dolaşımını artırması açısından önemlidir.

Sıvı Alımı ve Yaşam Tarzı

Yeterli sıvı alımı sağlanmalıdır. Alkol ve aşırı kafein ayrıca sıvı kaybına yol açacağı için bu içecek türlerinden kaçınılmalıdır. Lifli gıdalardan zengin beslenmeyle kabızlık ve buna bağlı tuvalette uzun kalmanın engellenmesi gereklidir

Kompresyon (Varis) Çorabı ve İlaçlar

Yüksek venöz tromboemboli (VTE) riski olan (daha önce VTE geçirmiş, büyük ameliyat öyküsü olan, kalıtsal pıhtılaşma hastalığı ya da şeker hastalığı vb olan) sürücüler hekim önerisiyle kompresyon çorabı kullanabilir. Her uzun yol sürücüsüne ya da düşük riskli kişilere aspirin ve benzeri ilaçlar önerilmez.

Kabin Ergonomisi

Diz arkası ile koltuk ön kenarı arasında 1 parmak genişliği kadar boşluk bırakılmalıdır; pedallara ayağın tümüyle basabildiği mesafe bulunmalıdır. Bel desteğini omurgaya eşit basınç verecek şekilde ayarlamak gereklidir. Aracı, sırt açısı yaklaşık 100–110° olacak biçimde hafif yatık kullanmak, baş dayanağının baş arkasına hizalanması önemlidir. Kemer/ceket, dar giysi ve kemer tokasının karın içi basıncı artırmayacak gevşeklikte olmasına dikkat edilmelidir. Kaba dikiş/sert yüzeylerin diz arkası-baldıra bası yapması önlenmelidir.

Ne zaman sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır?
Tek taraflı bacakta şişlik, ağrı, sıcaklıklık artışı; ani nefes darlığı, göğüs ağrısı, açıklanamayan hızlı nefes alıp verme durumunda acilen bir sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır. Seyahat ve uzun oturma bağlamında bu belirtilerin farkında olmak hayati önem taşır.

Sürücüler İçin Dolaşım Sağlığı Örnek Protokolü

Yola çıkmadan: 500–750 ml su iç, sık tuvalet ihtiyacı yaratmadan sıvı alımını başlat. Koltuğu, aynayı, direksiyonu bel ve diz arkasına bası yapmayacak şekilde ayarla; bel desteğini hissedecek kadar artır.

Yolda: Her 60–90 dakikada 1–2 dakikalık kabin içi bacak hareketleri; en geç 2 saatte bir araçtan inerek 3–5 dakika yürüyüş yap. Her 15–20 dakikada 10–20 tekrar ayak bileği çevrimi ve parmak ucu-topuk hareketi yapmayı unutma. Su yudumla, aşırı kafein/alkolden kaçın; dar kemer ya da giysi kullanma. Yüksek riskli sürücüyseniz hekimin uygun görmesi durumunda kompresyon (varis) çorabı kullan. Lifli gıdalar ve bol sıvı alımı ile kabızlığı önle; tuvalette uzun oturma, uzun kalma  (örneğin tuvalette telefon kullanmaktan kaçın)

Sonuç olarak, uzun süreli araç kullanımı, sürücülerde dolaşım bozuklukları, ödem, varis ve hemoroid gelişimi açısından önemli bir risk teşkil etmektedir. Bu risklerin azaltılması adına düzenli molalar, ergonomik koltuk tasarımları, yaşam tarzı değişiklikleri ve periyodik sağlık kontrolleri büyük önem taşımaktadır.

Kaynaklar:

• https://chicagoveininstitute.com/the-impact-of-prolonged-sitting-on-varicose-veins/

• https://www.paonessacrs.com/the-link-between-prolonged-sitting-and-hemorrhoids/

• https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10042610/

• https://instituteforvein.com/preventing-varicose-veins-dvt-health-tips-for-truck-drivers/

• https://www.nrcmetraininginstitute.com/blogs/news/optimizing-ergonomics-for-commercial-drivers-preventing-injuries-and-promoting-well-being

• https://theveinplaceoc.com/how-sitting-or-standing-all-day-impacts-your-vein-health/

• https://www.cdc.gov/niosh/motor-vehicle/long-haul-truck-drivers/index.html?

• https://www.ouh.nhs.uk/media/11ecmwc1/79307ptravelling.pdf

• https://www.northamptongeneral.nhs.uk/Services/Our-Clinical-Services-and-Departments/Surgery/Vascular-Services/Downloads/CirculationFoundationDVTleaflet.pdf

• https://depts.washington.edu/ergoweb/SeatFittingGuide.pdf