Deprem vb. doğal olayların tetiklemesi ile başlayan ve tehlikeli maddelerin boşalması/ salınımına neden olan, bir kuruluşun işletimi esnasındaki kontrolsüz olaylardan kaynaklanan ve kuruluşun içinde ve/veya dışında insan sağlığı ve/ veya çevre için derhal veya daha sonra önemli etkilere yol açabilen olaylara “Endüstriyel Kaza” denir.

Depremler endüstriyel kazaların tetikleyicisi olabilir. Ya da bir başka nedenle meydan gelen endüstriyel kaza afete dönüşebilir. Doğal afetler birçok endüstriyel tesiste önemli hasarlar yapmakta, bu hasarların büyüklüğüne bağlı olarak da tehlikeli sonuçlar doğurabilecek ikincil olayların başlamasına neden olmaktadır.

Deprem, sel baskını veya yıldırım düşmesi vb. doğal olayların tetiklemesi ile başlayan ve tehlikeli maddelerin boşalması/ salınımına neden olan kazalar özellikle herhangi bir yerde hem doğal afet tehlikesi hem de tehlikeli kimyasallar mevcutsa yani kimyasal depolayan ve üreten tesisler var ise durum daha da önem kazanmaktadır. Çünkü doğal afetler sonrasında genellikle yangın ve patlamalar ile kimyasal gaz salınımları ve kaçakları meydana gelebilmektedir.

1999 Gölcük depreminden sonra Tüpraş’ta yangın çıkmış olup yangının çıkış nedeni; Deprem sırasında ham petrol ünitesindeki bacanın devrilmesi ve sürtünme nedeniyle nafta tanklarından birinin tutuşmasına yol açmış olmasıdır.

Depremin Endüstriyel Tesislere Etkileri

Endüstriyel bölgelerde meydana gelen depremlerin çevresel, ekonomik ve sosyolojik birçok sonuçları ortaya çıkar. 17 Ağustos Marmara depremi bölgede birçok tesiste çeşitli büyüklüklerde hasara neden olmuştur. Deprem, 214 000 konut ve 30 500 işyerinin yıkılmasına neden olmuş ve evsiz kalan binlerce kişiyi işyerlerindeki üretimin durmasıyla işsizlik tehlikesi ile de karşı karşıya bırakmıştır.

İzmit Ticaret Odası’nın 1999 raporlarına göre 350 tane KOBİ depremden etkilenmiştir. Kocaeli Çevre Müdürlüğü’nün yayınladığı bir rapora göre 58 fabrikanın depremden orta ve ağır derecede etkilendiği ve bunların çoğunda kimyasal kaçaklar meydana geldiği bildirilmiştir.

1999 KÖRFEZ DEPREMİNDE BAZI TESİSLERDEKİ TEHLİKELİ KİMYASAL SALINIMLARI

AKARYAKIT DOLUM TESİSLERİNDE ve LİMANLARINDA DEPREME KARŞI ALINMASI GEREKEN ÖNLEMLER

Deprem anında her türlü işletme faaliyeti durdurulmalı, gemi tahliyesi veya yüklemesi varsa kesilmeli, hattın su ile doldurulması yoluna gidilmelidir. Dolum yapılan tankerlere dolum durdurulmalıdır. Tankerlerin mümkünse dolum tesislerini terk etmeleri sağlanmalıdır.

Deprem anında tankların kaynak noktalarından deforme olması sonucu yakıt sızıntısı oluşumunun önlenmesi için;

1. Tanklar için güvenli dayanımda sabitleme yapılmalı ve belirli aralıklara kontrol edilmelidir.
2. API 650, Atmospheric Storage Tank standardı hükümleri doğrultusunda hareket edilmelidir.
3. Tank mühendislik çalışmaları bu standarda göre yapıldığı için tanklarda temel ve donam hesapları yapılırken deprem ve diğer dinamik yükler düşünülerek hesaplanır. Bu yüzden tankın devrilmesi, çökmesi ve bunun sonucunda doğabilecek büyük kazalar engellenmiş olur.

Tankta yarılma sonucu sızıntı oluşması durumunda, yarılmanın oluştuğu tanktaki ürün dolum tesisi yetkililerinin direktifleri doğrultusunda uygun tanklara alınmalı, sarsıntı nedeniyle dolum tesislerindeki boru hatlarında oluşabilecek kopmalar nedeniyle sızıntı oluşmaması için boru hatları kalınlık analizlerinin (stres analizleri) yapılması ve analiz sonuçlarında incelmiş olarak belirlenen boruların kullanılabilirliğinin değerlendirilmesi gerekmektedir.

Dolum tesisleri içindeki yeraltı boru hatları depremden sonra hatlar kaçak dedektörü (PLLD) sistemi ile ürün hattında herhangi bir sızıntı olup olmadığı tespit edilmelidir. Depremin meydan getirdiği sarsıntı nedeni ile dolum tesisleri tank vanalarında meydana gelebilecek sızıntıyı önlemek amacıyla. Manuel vanalar, tank dibi vanaları; tank dibindeki giriş-çıkış vanalarının, kesici vanaların acil bir durumda otomatik tek bir noktadan kapatılmalıdır. Hidrolik sistem hortumu patlaması sonucu hidrolik sızıntısı oluşumunun önüne geçilmesi için hidrolik vanaların acil bir durumda tek bir noktadan kapatılmalıdır. Tesiste oluşabilecek olan şiddetli bir deprem anında uzun süre elektrik kesintileri oluşması durumunda deprem esnasında ve sonrasında çalışmaya devam etmesi gereken elektrik cihazlarının sertifika almak için akredite bir laboratuvarda sismik dayanım testine tabi tutulması gerekmektedir. Testler ilgili IEC standardı olan “IEC 60068-3-3” Cihazlar için sismik test metotları isimli standarda göre yapılmalıdır.

Altyapı elemanları, rögarlar, kanallarda hasarlar oluşmaması için zemin altında kalan ve inşa edildikten sonra onarımları zor olan alt yapı elemanları, rögarlar, atık su kanalları gibi altyapı tesislerinin periyodik bakımlarının yapılması gerekmektedir.

Deprem anında LNG tanklarında ve boru hatlarında oluşabilecek olan hasar sonucunda gaz sızıntısı meydana gelebilir. Bu hasarın öğrenilmesi için;

1. LNG Tank sahasına deprem izleme sistemi kurulması,
2. Bu sistemde LNG tesisi kumanda panosu içinde yer alan bir deprem sensör ile oluşabilecek herhangi bir yer sarsıntısının büyüklüğüne bağlı olarak sistem alarm vermekte ve ardından depremin büyüklüğünün artması halinde LNG tank çıkışındaki likit vanaları kapatılmaktadır.

Deprem anında yangın alarm sistemlerinin devre dışı kalması nedeniyle sprinkler sistemleri, köpük odaları devreye alınamayabilir. Yangın algılama ve ihbar sistemlerinin çalışmaması nedeniyle oluşabilecek olan bir yangına zamanında müdahale edilemez. Oluşabilecek olan bu risklerin önlenmesi için alternatif alarm sistemleri oluşturulmalıdır.

DEPREM SONRASINDA TSUNAMİ OLUŞMASI DURUMUNDA DOLUM TESİSLERİ LİMANLARI

Küçük bir depremde bile tsunami olabilir. Hemen yüksek yerlere veya deniz yanında yalıyar şeklinde yüksek bir yamaç bulunan yere doğru gidilmesi gerekmektedir. Tsunaminin ilk dalgası geldikten sonra tehlikenin geçtiği sanılmamalıdır. Bazen ikinci dalga, ilk dalgadan daha büyük olabilir. Tsunaminin deniz kıyısına ilk gelişi su düzeyinin anormal biçimde (depremin büyüklüğüne, oluş şekline, türüne ve deniz durumuna göre yaklaşık 10-15 dakika içerisinde) yükselmesi ya da çökmesiyle kendini belli eder. Tsunaminin bu öncü zayıf ilk dalgası, arkasından gelecek olan iki ya da üç kuvvetli dalganın habercisidir. Bu durumda yapılacak tek şey, kıyıdan uzaklaşmaktır. Deniz içerisinde seyir halinde bulunulması veya gemi operasyonları esnasında tsunami oluşacağı öğrenilmesi halinde; kıyıdan uzaklara, derin sulara gidilerek dalganın personele ve deniz taşıtına vereceği zarar azaltılabilir hatta önlenebilir. Deniz kıyısında olanların ise denizden uzaklara ve yükseklere gitmeleri gerekmektedir. Tsunami oluşacağı öğrenilmesi halinde derhal tüm operasyonlar durdurulmalı, vanaların kapatılabilmesi için yeterli süre bulunması halinde vanalar kapatılarak iskele kısmı tahliye edilmesi sağlanması gerekmektedir.

Kaynaklar:

• Anna Maria Cruz ve Norio Ocada, “Consideration of natural hazards in the design and risk management of industrial facilities” Natural Hazards, 44, 213-227 (2008)

• Veli Deniz ve Serkan Küçük, “Afetler ve Büyük Endüstriyel Kazalar” , Kocaeli 2005 Deprem Sempozyumu Bildirileri. Sayfa 1261-1263 (2005)