İşyerlerinde işin yürütülmesi sırasında; çeşitli nedenlerden kaynaklanan ve sağlığa zarar verebilecek koşullardan korunmak amacıyla yapılan sistemli ve bilimsel çalışmaları oluşturan iş sağlığı ve güvenliği çalışmalarının temelinde insan faktörünün olmasından dolayı insanın, makine ve çevre ile uyumunu araştıran bir disiplin olan ergonomi ile ilişiği oldukça fazladır. Ergonomi, fiziksel çevrenin insana uyumlaştırılarak; insan vücudunun sağlıklı kalmasını ve bedenin en yüksek verimde kullanılmasını amaçlamaktadır.

Ergonomik şartların çalışma hayatında yer bulabilmesi için; çeşitli el aletlerinin ve kumandalı aletlerin kullanılması, kaldırma, itme- çekme, kuvvet uygulama işleri, masa başı işler, her türlü araç ve gerecin etkin şekilde kullanılması, hizmete sokulması, kullanımdaki duruş, oturuş gibi çalışma halleri başta olmak üzere yapılan her türlü işte ergonomik unsurların yeterliliği kontrol edilmelidir.  Bunun yanı sıra tekrarlı hareket, uygun olmayan vücut duruşları gibi fiziksel faktörler, zaman baskısı, dinlenme molalarının eksikliği gibi psikososyal risk faktörleri, sıcaklık, gürültü, aydınlatma, havalandırma gibi çevresel risk faktörleri ile kişisel risk faktörleri de gözetilmelidir.

Çalışma hayatında, ne yazık ki ergonomik risklerin gözetilmediği durumlar karşımıza iş kazası veya meslek hastalığı olarak çıkabilmektedir.

Buradan yola çıkarak, özelikle ergonomik risklerin iş kazalarına etkisini araştırmak için; 2017, 2018, 2019, 2020 ve 2021 yıllarında SGK istatistikleri incelenmiştir.

Özellikle istatistiklerde olayı normal seyrinden saptıran ve kazaya sebebiyet veren olaylar incelendiğinde; elektrik sorunları, patlama, yangın nedeniyle sapma; taşma, devrilme, sızma, buharlaşma, emisyon sapması; maddi aracın kırılma, patlama, ayrılma, kayma, düşme, çökmesi; bir makinenin, taşıma aracının veya işleme ekipmanının, elle kullanılan alet, nesne, hayvanın denetimden çıkması (tam veya kısmi), kayma veya tökezleme– düşme, kişilerin düşmesi, şok, korku, vahşet, saldırganlık, tehdit, bulunma gibi unsurların içinde; fiziki baskı olmadan ve fiziki baskı altındaki beden hareketleri gibi ergonomik riskleri içeren parametreler yıllara göre oranlanmıştır. Buna göre, fiziki baskı olmadan yapılan beden hareketlerinin kaza oranlarının 2017 yılında %8 civarındayken 2021 yılında %8,8’lere ilerlediği; ölüm oranlarının ise 2017 yılında %1,20 iken, 2021 yılında % 1,90 doğru artış gösterdiği görülmektedir.

Fiziki baskı olmadan yapılan beden hareketlerinin; alt kırılımları incelendiğinde ise “iş birliği olmaksızın yapılan hareket ile gereksiz ya da zamansız hareketlerin” diğer durumlara göre daha çok kazaya sebep olduğu görülmektedir.

Fiziki baskıyla veya fiziki baskı altında beden hareketlerinin kazaya sebep olma oranları incelendiğinde önceki yıllara göre 2021 yılında artış görülmektedir.

Fiziki baskıyla veya fiziki baskı altında beden hareketlerinin alt kırılımları incelendiğinde ise “kaldırma, taşıma ve ayakta durma” ya bağlı iş kazalarının diğer durumlara göre daha çok kazaya sebep olduğu görülmektedir. 

İş kazası nedenleri, kazadan az önceki zamanda sigortalının yürüttüğü özel faaliyetlere göre incelediğinde; özellikle makine işletimi, el makineleriyle çalışma, nesnelerin kullanımı ve elle taşıma gibi faaliyetlerinin ergonomi ile ilişkili olabileceği düşünülmüş ve kaza oranları irdelenmiştir. Buna göre, el makineleriyle çalışma parametresinin, diğer parametrelere göre iş kazalarına daha çok sebep olduğu ama kendi içinde yıllara göre düşüş gösterdiği tespit edilmiştir. Bunun yanı sıra, nesnelerin kullanımı ve elle taşıma parametrelerinde yıllara göre bir miktar düşüş gözlenirken, makine işletimi parametresinin de 2021 yılında artış gösterdiği saptanmıştır.

Bu veriler ışığında, çoğunlukla kaza nedenlerine göre fiziki baskı olmadan beden hareketi 3., fiziki baskıyla veya fiziki baskı altında beden hareketi 5. sırada yer almaktadır. Fiziki baskı olmadan ve fiziki baskıyla beden hareketlerine bağlı iş kazalarında 2021 yılında artış gözlenmektedir. Bu artışlara karşın, işyerlerinin kuruluş aşamasından itibaren ergonomi tasarımının yapılması ve ergonomik risklerin değerlendirilerek, gereklerinin icra edilmesi ergonomi nedenli iş kazalarının azalmasını sağlayacaktır. Ergonomik kökenli iş kazalarının azalmasında bir diğer unsur da çalışanlarda ergonomi bilincinin oluşturulmasıdır. Tüm çalışmalar, çalışanın doğru davranış şekillerini sağlamak üzere kurgulanmalı ve alışkanlık kazandırmaya yönelik olmalıdır. Öte yandan ergonomik risklerle ilgili yasal düzenleme yapılması da iş yerlerinde uygulamaya yönelik zorunluluk sağlayacağı için faydalı olacaktır.

Kaynaklar:

• Baslo, M., Ofis Ergonomisi- Sırt ve Boyun Ağrılarını Önlemek için Ofis Ortamını Düzenlemek, İ.Ü. Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Sürekli Tıp Eğitimi Etkinlikleri, Baş, Boyun, Bel Ağrıları Sempozyum Dizisi No: 30 Mayıs 2002; s. 155-165

• Aksüt, G., Eren T., Tüfekçi M., Ergonomik Risk Faktörlerinin Sınıflandırılması: Bir literatür Taraması, Ergonomi 3(3), 169 – 192, 2020 e-ISSN: 2651- 4877

• SGK İş kazası İstatistikleri; https://www.sgk.gov.tr/Istatistik/Yillik/fcd5e59b-6af9-4d90-a451-ee7500eb1cb4/