Lojistik ve taşımacılık sektöründe şoförlük mesleği, çeşitli becerilerin yanı sıra sorumluluk ve dikkat gerektirir. Yüklerin güvenli bir şeklide zamanında, hasarsız, eksiksiz olarak…
Ali Kemerci / İş Güvenliği Uzmanı – Erkan Gül / İş Güvenliği Uzmanı
Lojistik ve taşımacılık sektöründe şoförlük mesleği, çeşitli becerilerin yanı sıra sorumluluk ve dikkat gerektirir. Yüklerin güvenli bir şeklide zamanında, hasarsız, eksiksiz olarak ulaştırılması son derece önemli olduğu için, birden çok tehlikeye de açık olmaktadır. Bu sebep ile karayolu yük taşımacılığında iş sağlığı ve güvenliği, hayati öneme sahip bir konudur. Bu sektörde iş sağlığı ve güvenliği önlemlerinin alınması, kazaların önlenmesi ve şoförlerin sağlığının korunması açısından büyük önem taşır.
Karayolunda, araçlarda ve şoförlerde olası tehlike kaynaklarının belirlenmesi ve önleyici tedbirlerin alınması, alınan önlemlerin tutarlı olması, kazaların ve sonrasında ortaya çıkan ağır sonuçların yaşanmaması için şüphesiz büyük bir rol üstlenmektedir.
Sektörde yaşanmış kazalar daha detaylı incelendiğinde şoförlerden kaynaklanan kazalar, araç ve donanımsal ekipmanlarından kaynaklanan kazalar ile çevre şartlarının (yol, yük, tesisler ve hava şartları vb.) neden oldukları kazalar olmak üzere üç ana başlıkta inceleyebiliriz.
Örneğin; 2023 yılı içerisinde ölümlü ve yaralanmalı olarak ifade edilebilecek ciddi trafik kaza kayıtları incelendiğinde 98,009 trafik kazası içerisinde; şoförlerden kaynaklanan 86,450 adet kazalar birinci sırada olup; yaya, yolcu, yol ve araç kaynaklı kaza sayısı ise toplam 11,559 adet ile diğer kaza nedenleri olarak görülmektedir1.
2023 yılı toplam kaza sayısına oranla şoförlerden kaynaklanan kaza oranı ise yaklaşık %88,20 iken sürücü dışında kalan nedenlere bağlı kazaların oranı ise %11,80 ile ortaya çıkmaktadır1.
Üç ana başlık altında görülen en sık kaza nedenleri detaylandırıldığında ise;
Şoförlerden kaynaklanan başlıca kaza nedenleri
Yük taşımacılığına uygun belgeye ve bilgiye (mesleki yeterlilik) -SRC belgesi- sahip olunmaması, sürüş ve dinlenme sürelerine (Takograf ) uyulmaması, uykusuz araç kullanılması, trafik kurallarına uyulmaması, alkol ve psiko-aktif madde etkisinde araç kullanılması, ergonomik olmayan çalışma yöntemlerinin benimsenmiş olması, işi (mesleği) gereği ileri sürüş ve defansif sürüş teknikleri bilgi ve becerisine sahip olunmaması, araç içinde gerek seyir esnasında gerekse park halinde tehlikeli davranışlarda bulunulması, yük güvenliğin alınmadan veya güvenlik kontrolleri yapılmadan seyir haline geçilmesi, acil durumlar karşısında nasıl davranılması gerektiği hakkında bilgi yetersizliği, sektöre özgü mevzuat ve taraf anlaşmalar hakkında (AETR, KTK, KTY vb.) bilgi sahibi olunmaması, çalışmaya uygunluk veya tedavi süresince sağlık kontrollerinin aksatılması (özellikle kronik rahatsızlığa sahip olanlar ), ADR kriterlerine uygun donanımlara sahip olmayan araç ile tehlike madde taşımacılığı yapılması, çekici ve treyler (römork, yarı römork) ayırma ve bağla sırasında güvenlik önlemlerine uyulmaması, araç ve ekipman gözetim ve kontrollerini periyodik zamanlarda yapılmaması, araç arıza durumlarında bilgisiz müdahale edilmesi veya uygun olmayan ekipman ile müdahale edilmesi, yapılan işe uygun KKD (Kişisel Koruyucu Donanım) kullanılmaması, yol hipnozuna yatkınlık, stres yönetiminin sağlanamaması (fiziksel şiddet vb.) gibi durumlarında başlıca kaza sebepleri şeklinde sıralayabiliriz2.
Araçlar ve ekipmanlardan kaynaklanan başlıca kaza nedenleri
Kullanılan araçların (treyler, çekici) yasal mevzuat gereği teknik muayenelerinin yapılmamış olması, donanımsal olarak bozuk güvenli durdurma (fren) sistemlerinin çalışmaması, emniyet kemeri gibi hayat kurtaran donanım uygunsuzluklarının olması, araç veya taşıma ekipmanı üzerinde çalışmayan trafik lambalarının olması, taşınan yüke uygun uyarı ve tehlike levhalarının araç içinde veya üstünde bulunmaması, treyler yan ve arka kapaklarının şoför tarafından basitçe açılabilir seviyede olmaması, yanıcı-parlayıcı-patlama özelliğinde bulunan riskli yükler için ayrıca araçlarda alınması ve bulunması gereken ekipmanların olmaması, bilhassa konteyner taşımacılığında kılçık treylere de bulunan konteyner kilitleme (twistlock) sisteminin taşınan konteynere uygun olmaması veya çalışmaması (seyir halinde konteyner devrilmesi), araçların onarım sırasında ekipman ve parçalarının standartlara göre üretilmemiş olanlarının kullanılmış olması (lastik vs.), titreşim, gürültü, araç manevrası sırasında kör noktaların olması vb. durumlarda başlıca nedenler sayılabilmektedir.
Çevre şartları
Hava, yol ve tesis şartlarında ki olumsuzluklar; Aşırı rüzgar, yağmur ve karlı (buzlanma) nedeni ile kayganlaşan yollar, aşırı sıcak veya soğuk (Termal dengenin sağlanamadığı) hava şartlarının ani ve sert değişimleri, aracın seyir ettiği rotada yolların bozuk olması, güvenli rotanın olmaması (Mülteci, hırsızlık, saldırı durumlarının sürekli yaşanması vb.) durumlarını sıralaya biliriz.
Çalışma ortamı etkileri; Fabrika, şantiye, liman, yük aktarım tesisleri (depo) gibi birden fazla operasyonun aynı anda yürütülmesinden kaynaklanan, kompleks yapıların güvenlik açısından zafiyetlerinin olması, çalışma alanlarında birimler arasında iletişimin sağlanamaması (yanlış yönlendirme), dinlenme, beslenme ve hijyen konusunda yeterli tesis alanlarının olmaması veya sağlanamaması ortam kaynaklı kaza nedenleri arasında başlıca sayılabilir.
“Tır şoförlerinin” iş güvenliğini sağlamak ve güvenli bir taşımacılık ortamı oluşturmak için aşağıda başlıca alınacak önlemler ile belirtilmiştir;
Sürücü Eğitimi ve Uluslararası (Bilgi ve Beceri Kazanımı) Belgelendirme
- Yük taşımacılığı yapan şoförlerin özel (defansif ve ileri sürüş teknikleri) eğitimi almaları ve gerekli sertifikalara sahip olmaları önemlidir.
- Şoförlerin periyodik olarak güncellenen İş sağlığı ve güvenliği, trafik bilgisi eğitimi, stres ile başa çıkma ve etkilerini azaltma teknikleri gibi temel eğitimlere katılması sağlanmalıdır.
Araç Bakımı ve Kontrol
- Taşıma araçlarının düzenli bakımı ve kontrolü, güvenli bir seyir için kritiktir.
- Fren sistemleri, lastikler, ışıklar ve diğer önemli parçaların düzenli olarak kontrol edilmesi gerekmektedir.
Seyir öncesi ve sırasında Güvenlik Kontrolleri
- Seyir öncesi Araç hareket etmeden önce; Rota (yol) risk değerlendirmesi yapılarak en uygun önlemler ile seyir haline geçilmelidir. Yedek şoförlerde dahil emniyet kemerlerinin takılı olup olmadığı, acil çıkış noktalarının belirtilmiş olması gibi faktörler gözden geçirilmelidir.
- Seyir sırasında ve ara duraklamalarda; Düzenli olarak güvenlik kontrolleri yapılmalıdır. Her uzun veya kısa duraklama sonrası hareket etmeden önce herhangi bir canlının araç hareketi sırasında zarar görmemesi için veya olası mülteci durumlarının engellenmesi hususunda, araç etrafında en az bir tam tur atılmalı, treyler – yük kontrolleri tekrar gözden geçirilmelidir.
Yorgunluk Yönetimi
- Şoförlerin belirlenen sürüş süreleri ve dinlenme süreleri konusunda düzenli olarak bilgilendirilmeleri ve uymalarının sağlanması gerekmektedir. (Günlük ve haftalık sürüş ve Dinlenme süreleri düzenli kontrolleri yapılmalıdır. Takograf kurallarına uyulmalı, kayıtları takip edilmelidir.)
- Uzun mesafeli seyir durumlarımda, sağlık ve güvenlik yönünden uygun tesisler belirlenmeli ve bu tesisler dışında duraklama veya dinlenme (Mücbir sebepler dışında) yapılmamalıdır.
Acil Durum Prosedürleri
- Acil durumlarda şoförlerin nasıl hareket etmeleri gerektiğine dair net prosedürler belirlenmeli, tatbikatlar (yol üzeri araç yangını, kimyasal sızıntı/gaz kaçağı, frenleme sistemi arızaları ile duramayacak olan araçların yol üzerindeki kaçış rampaları kullanımı, gasp/hırsızlık saldırı karşısında ki şoförün kendini güvenli bir şeklide nasıl koruyacağı gibi olası ciddi durumlar) periyodik zamanlarda yapılmalıdır.
- Acil çıkış noktaları, yangın söndürme ekipmanları gibi acil durum ekipmanları düzenli olarak kontrol edilmelidir.
İş Sağlığı ve Ergonomi
- Şoförlerin fiziksel sağlıklarının korunması için ergonomik koltuklar, direksiyon ayarı gibi önlemler alınmalıdır.
- Uzun süreli oturma pozisyonunun neden olduğu sağlık sorunlarına karşı, doğru duruş ve oturuş postür eğitim bilgilendirmeleri (koltuk bel desteği gibi) önlemler alınmalıdır.
İletişim ve Bilgi Paylaşımı
- Şoförlerin ve şirket yetkilileri (operasyon/araç temsilcileri) ile sürekli iletişim halinde olmaları, seyahat sırasında olası sorunlara hızlı müdahale imkânı tanır. Gerekli organizasyon her aşamada eksiksiz ve tam olması sağlanmalıdır. Şoför ile iletişim kesildiğinde aracın iletişime cevap vereceği yenilikçi teknolojik ekipmanlar sağlanarak (Araçlarda, GPS ve iletişim sistemleri gibi teknolojik çözümler) kullanılarak, 7/24 iletişim devamlılığı sağlanmalıdır.
- Hava durumu, trafik durumu gibi bilgilerin düzenli olarak paylaşılması, güvenli bir sürüşün sağlanmasına yardımcı olabilir.
İstatistikler de gösteriyor ki karayolunda şoförlerin güvenliği için daha çok çaba gösterilmesi, gerçekçi adımlar atılması gerekmektedir. Bu önlemler, tır şoförlerinin ve karayolu taşımacılığı sektörünün; iş güvenliğini sağlamak için atılacak adımların sadece birkaçıdır. İş güvenliği, sadece şoförlerin değil, aynı zamanda sektörde faaliyet gösteren tüm paydaşların ortak çabalarıyla sağlanabilir. Bu nedenle, sektördeki paydaşlar arasında etkili iş birliği ve iletişim büyük önem taşır.
Kaynaklar:
-
Mayıs 2023, Emniyet Genel Müdürlüğü, Trafik Başkanlığı, Trafik İstatistik Bülteni Ülke Geneli,
-
Çasgem, Kurumsal Kapasitenin güçlendirilmesi Teknik Destek Projesi yayını, Şoförlere Yönelik İş Sağlığı Ve Güvenliği,
