“İnsanlar, sağlıklarını belirleyen faktörleri kontrol edemez ise en yüksek sağlık potansiyeline erişemez”
Sağlığın Özendirilmesi ve Geliştirilmesine Yönelik Ottawa Sözleşmesi

Okuryazarlık bireyin toplumdaki başarısının bir göstergesi olduğu kadar, toplumların gelişmişlik durumunu gösteren en önemli ölçütlerden biridir. Yıllarca sadece okuma-yazma becerisi olarak değerlendirilmiş olsa da, kapsamının her geçen gün yeni terimlerle birleşerek geliştiği; yararlı ve gerekli olanı seçebilme, yorumlama ve bilgiyi işleyebilme yeteneğinin eklendiği de görülmektedir.

Bu çerçevede; okuryazarlık ve sağlık alanlarının kesişimini yansıtmak amacıyla kullanılmakta olan sağlık okuryazarlığı kavramı; sağlıklı olma durumunu sürdüren ve bu duruma katkıda bulunan yollarla; okuma, dinleme, analitik ve karar verme becerilerini ve bu becerileri sağlık durumlarına uygulama yeteneğini gerektirir.

Sağlık okuryazarlığı; sağlığın korunması ve sürdürülmesi için kültür oluşturma aracı olarak sağlık sorunlarının önlenmesi, erken tanı, uygun tedavi ve yitirilen yetilerin kazandırılmasında önemli bir role sahiptir. Sağlığın özendirilmesi ve geliştirilmesi alanıyla bütünleşik bir şekilde bağlantılı olan sağlık okuryazarlığı; ilk kez 1974 yılında Michigan Üniversitesinden Scott K. Simonds tarafından bir sosyal politika makalesinde ifade edilmiştir. Başlangıçta çok fazla ilgi gösterilmemiş ve sadece bireyin sağlık bilgilerini okuma, anlama ve tıbbi talimatlara uyma yeteneği olarak tanımlanmış olsa da, günümüzde sağlığın temel belirleyicilerinden biri  olarak kabul edilmektedir.

Ülkelerin gelişmişlik düzeylerine bakılmaksızın, sağlık okuryazarlık düzeyinin tüm dünyada düşük/yetersiz olduğu gerçekleştirilmiş pek çok çalışmada gösterilmektedir. Sağlık okuryazarlığının artık küresel bir sorun olarak kabul edildiği gerçeği göz önüne alındığında, sağlık okuryazarlığı, bireysel bir faktör olmaktan çıkmış, halk sağlığında anahtar faktör olarak yerini almıştır. Yetersiz sağlık okuryazarlığı; daha az sağlık bilgisine, hekimler ve sağlık personeli ile zayıf iletişime, öz bakımın neden olduğu sorunların artmasına ve olumsuz sağlık durumlarına yol açmaktadır. Bilimsel yazında; düşük sağlık okuryazarlığı olan bireylerde, sağlık risklerinin yönetilmesinde eksiklikler yaşandığını, bu riskler nedeniyle hastalık ve ölüm oranları arasında kuvvetli ilişki bulunduğunu gösteren kanıtlar mevcuttur.

Yetişkin bireylerin büyük bir bölümünde sağlık düzeylerini belirleyen faktörlerin başında çalışma ortamları gelmektedir. Bireyler; ergenlik sonrası yaşamlarının büyük bir bölümünü geçirdikleri çalışma ortamlarında pek çok sağlık riski ile karşı karşıya kalmakta, dünyada her yıl 3 milyondan fazla çalışan önlenebilir risklere bağlı olarak iş kazaları ve meslek hastalıkları nedeniyle hayatını kaybetmektedir.  Bu risklerden korunmak için işyerlerinde alınacak teknik koruma önlemlerinin yanı sıra çalışanların düzenlenecek olan eğitim programları ile bilgi düzeyleri ve becerilerinin artırılması ön koşuldur. Çalışma ortamlarında gerçekleştirilen bu faaliyetlerin; iş kazalarının önlenmesine, mesleki sağlık sorunlarının azaltılmasına ve bulaşıcı olmayan hastalık risklerinin azaltılmasına yardımcı oldukları yapılan araştırmalarda da gösterilmiştir.

İş sağlığı güvenliği hizmetleri kapsamında önleyici, koruyucu ve tedavi edici hizmetlerin verilmesi ile bu risklerden büyük oranda korunabilmek mümkün olsa da; yapılan araştırmalar; iş kazaları ve meslek hastalıklarının yaygınlığının nedenleri arasında çalışanların “yetersiz sağlık okuryazarlığı düzeyinin” önemini göstermektedir.

Sağlık okuryazarlığı; tek başına tehlike ve risk kontrol yöntemi olmamakla birlikte, çalışanların iş süreçleri ve çalışma ortamlarında maruz kaldıkları sağlık ve güvenlik risklerini algılamalarını sağlayan önemli bir araçtır. Bireylerin iş yerinde sağlık ve güvenlik ile ilgili uygun kararlar almak için gerekli olan bilgileri ve hizmetleri alma, işleme ve anlama kapasitesine sahip olma derecesi olarak tanımlanabilecek bu kavram; çalışanları, çalışma ortamında sağlığa uygun kararlar alma konusunda güçlendirecektir. Bireyin sağlık davranışını doğrudan etkileyen sağlık okuryazarlığının artırılması, işyerlerinde iş sağlığı güvenliği ikliminin oluşturulmasına katkı sağlayacak, iş kazaları ve mesleki hastalıkların görülme sıklığının azalmasını sağlayacaktır.

Bu hedefler doğrultusunda öncelikle; işyerlerinde sağlık okuryazarlığı düzeyleri değerlendirilmeli ve eğitim programları çalışma ortamı riskleri doğrultusunda özgünleştirilmelidir. Bu programlar; çalışanlarda iş sağlığı ve güvenliğine yönelik davranış değişikliği sağlamayı, eğitimlerde aktarılan bilgilerin öneminin kavranmasını, tehlike kontrol önlemlerine uymalarını ve kendi sağlık düzeyleri üzerinde kontrollerini artırmayı amaçlamalıdır.

Kaynaklar:

• Aşıcı M. Kişisel ve Sosyal Bir Değer Olarak Okuryazarlık, Değerler Eğitimi Dergisi Cilt 7, No. 17, 9-26, Haziran 2009

• Özaydın F. Sanayi işçilerinde görülen iş kazalarının sağlık okuryazarlığı ve işyeri güvenlik iklimi ile ilişkisi [Internet]

• Dirim A. Bir İş Yerinde Sağlık Okuryazarlığı Düzeyi ve İlişkili Faktörler, Ege Üniversitesi / Tıp Fakültesi / Halk Sağlığı Ana Bilim Dalı

• Akbal E. , Gökler M. E. Covıd-19 Salgını Sürecinde Eksikliği Ortaya Çıkan Bir Gerçek: Sağlık Okuryazarlığı. ESTÜDAM Halk Sağlığı Dergisi. 2020; 5: 148-155.

• Aydemir Acar, K. Baltacı, N. Meydan Acımış ve O. Orhan , “Bir Tekstil Fabrikasının Çalışanlarında Sağlık Okuryazarlığı Düzeyi ve İlişkili Etmenler”, Karaelmas Journal of Occupational Health and Safety, c. 5, sayı. 3, ss. 209-217, Ara. 2021,

• Azizi N, Karimy M, Abedini R, et al. Development and validation of the health literacy scale for workers. Int J Occup Environ Med 2019;1:30-39.

• Türkiye’de İş Sağlığı ve Güvenliği Algısı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Eğitim ve Araştırma Merkezi (ÇASGEM) 2017

• Koç Akran, S. (2021). Sağlık Okuryazarlığı Üzerine Sistematik Derleme. Uluslararası Beşeri Bilimler ve Eğitim Dergisi, 7 (15) , 143-168.

• Gözlü K. Sağlığın sosyal bir belirleyicisi: sağlık okuryazarlığı. A social determinant of health: health literacy. SDÜ Tıp Fakültesi Dergisi. 2020; 27(1): 137-144.

• Mete B.  İşyerinde Sağlık Eğitimi ve Sağlık Okuryazarlığı İş Sağlığı ve Güvenliği Eğitimi Ferdi Tanır (ed) akademisyen kitapevi 2021.

• Güner MD, Ekmekçi PE. Health Literacy Level of Casting Factory Workers and Its Relationship With Occupational Health and Safety Training. Workplace Health & Safety. 2019;67(9):452-460.

• Uskun, E. Güblü, M., Evcil, F.Y., Kalaycı, Ö., Kartal, F.M., Önal, Ö. ve Kişioğlu, A.N. (2022). İş Sağlığı Okuryazarlığı Ölçeği’nin Türkçe geçerlik ve güvenirliği: Metodolojik bir çalışma. Türkiye Klinikleri Tıp Bilimleri Dergisi, 42(3), 191-203.

• Rauscher K. J, Myers D. J. Occupational health literacy and work-related injury among US adolescents, International journal of injury control and safety promotion, 2014; 21(1): p.81-89.

• Julian Friedrich, Anne-Kristin Münch, Ansgar Thiel, Susanne Voelter-Mahlknecht, Gorden Sudeck, Occupational Health Literacy Scale (OHLS): development and validation of a domain-specific measuring instrument, Health Promotion International, Volume 38, Issue 1, February 2023, daac182,

• Ehmann, A.T.; Ög, E.; Rieger, M.A.; Siegel, A. Work-Related Health Literacy: A Scoping Review to Clarify the Concept. Int. J. Environ. Res. Public Health 2021, 18, 9945.

• Hannon, H.A.; Parker, A.W. Evaluation of a Health Literacy Instrument Designed for the Mining Industry. Health Lit. Res. Pract. 2020, 4, e84–e93.