İş sağlığı ve güvenliği (İSG) uygulamalarında çalışanların işe uygunluğunun belirlenmesi, iş kazalarının önlenmesi ve verimliliğin artırılması açısından kritik bir öneme sahiptir. İş sağlığı hizmetlerinin temel amacı, çalışanların sağlıklarını korumaktır. Bu hizmetler, özellikle çalışma ortamından kaynaklanabilecek risklerin önlenmesine odaklanır. Uluslararası Çalışma Örgütü’nün (ILO) 161 sayılı İş Sağlığı Hizmetleri Sözleşmesi’ne göre iş sağlığı hizmetleri, ağırlıklı olarak önleyici nitelikte görevler üstlenmektedir. Bu hizmetler; işverenlere, çalışanlara ve çalışan temsilcilerine rehberlik ederek, çalışanların fiziksel ve zihinsel sağlıklarını koruyacak uygun çalışma koşullarının oluşturulmasına katkı sağlar. Ayrıca iş sağlığı hizmetleri, yapılan işin çalışanların fiziksel ve zihinsel kapasitelerine uygun hale getirilmesini destekler. Bu sayede hem çalışanların sağlığı korunur hem de daha güvenli ve sağlıklı bir çalışma ortamı oluşturulur.¹

İşe uygun olmayan bireylerin çalıştırılması, iş kazaları ve meslek hastalıklarının görülme sıklığını artıran önemli bir risk faktörüdür. Literatürde, çalışanların fiziksel ve bilişsel kapasiteleri ile işin gereklilikleri arasındaki uyumsuzluğun, özellikle kas-iskelet sistemi rahatsızlıkları ve iş kazaları üzerinde doğrudan etkili olduğu belirtilmektedir.2 Uygunluk testleri ve fiziksel kapasite değerlendirmeleri, çalışan ile iş arasındaki uyumu sağlamaya yönelik temel araçlar olarak modern iş sağlığı ve güvenliği sistemlerinde önemli bir yer tutmaktadır.³

İnsan Faktörünün İSG’deki Rolü

İş kazalarının nedenlerine bakıldığı zaman, dört temel faktör karşımıza çıkmaktadır;

• İnsan
• Makine
• Ortam
• Yönetim faktörleri

İnsan faktörü bunlar içerisinde en önemlisi ve kazaların en önemli nedenleri arasında en başta olanıdır.⁴

İnsan faktörleri teorisi, iş kazalarının temelinde insan hatasının bulunduğunu savunmaktadır. Bu yaklaşıma göre kazalar, çoğunlukla bireyin davranışları ve karar süreçleri ile ilişkilidir. Teori kapsamında insan hatasına yol açan başlıca üç unsur bulunmaktadır: aşırı yük, uygun olmayan tepki ve hatalı faaliyetler.⁵

Aşırı yükleme, çalışanın kendisine verilen görevler ile bu görevleri yerine getirebileceği zaman ve kapasite arasındaki dengesizliği ifade etmektedir. Bireyin kapasitesi; doğal yetenekleri, eğitim düzeyi, bilgi birikimi, motivasyonu, stres durumu ve fiziksel özelliklerinin birleşiminden oluşan çok boyutlu bir yapıdır. İnsan hatasına bağlı kazaların bir diğer önemli nedeni ise uygun olmayan tepkilerdir. Bu durum, çalışanın tehlikeli bir durum karşısında doğru ve zamanında tepki verememesi ya da gerekli müdahaleyi hiç gerçekleştirmemesi şeklinde ortaya çıkmaktadır. İnsan hatası olarak kabul edilen diğer bir faktör ise, yerinde olmayan faaliyetlerdir. Bu faaliyetlere örnek olarak çalışanın yaptığı işin risk derecesi ve tehlikesini göz ardı ederek, dikkatsizce iş yapması neticesi kaza ve yaralanmalar gerçekleşebilir^.5

Kaza yapan çalışanın iş ile uyumsuzluğu, eğitimsizliği, dalgınlığı, dikkatsizliği, aceleci tutumu, tecrübesizliği, yorgunluğu, bilgi eksikliği, düzensizliği, ilgisizliği, heyecanlı ya da üzüntülü ruh hali, hastalıkları ve kurallara uymaması da insan faktörüne bağlı kaza sebepleri arasındadır.⁶

3. Uygunluk Testlerinin Tanımı ve Önemi

İş sağlığı ve güvenliği açısından işe uygunluk, çalışanların maruz kaldıkları riskleri tolere edebilme kapasitesi ile doğrudan ilişkilidir. İşe uygun olmayan bireylerin çalıştırılması, iş kazaları ve meslek hastalıklarının artmasına neden olmaktadır.2 Bu nedenle modern İSG yaklaşımları, çalışanların işe yerleştirilmesi sürecinde, uygunluk testlerinin uygulanmasını zorunlu bir unsur olarak ele almaktadır.⁷

Uygunluk testleri, bireyin işin gerektirdiği fiziksel, bilişsel ve sağlıkla ilgili gereksinimleri karşılayabilme düzeyini ölçen sistematik araçlardır.6 İşe uygunluk değerlendirmesi, bireyin belirli bir görevi güvenli biçimde yerine getirip getiremeyeceğinin sistematik olarak analiz edilmesini içeren bir süreçtir  Bu değerlendirme, yalnızca bireyin işi yapabilme yeterliliğini değil, aynı zamanda bu işi gerçekleştirirken kendisi, çalışma arkadaşları, işyeri ve üçüncü kişiler açısından herhangi bir risk oluşturup oluşturmayacağını da kapsamaktadır.⁸

İşe uygunluk değerlendirmelerinin teorik olarak her durumda uygulanabileceği kabul edilmekle birlikte, uygulamada belirli durumlarda yapılması özellikle önerilmektedir. Bununla birlikte, ülkeler arasında yasal düzenlemeler farklılık gösterebileceğinden, işe uygunluk değerlendirmelerinde ilgili ülkenin ulusal mevzuatının esas alınması gerekmektedir.^9,10

Bu kapsamda işe uygunluk değerlendirmesinin yapılmasının önerildiği başlıca durumlar şunlardır:

1. İşe giriş aşamasında,
2. Çalışma koşullarında önemli değişikliklerin meydana gelmesi durumunda,
3. İşle ilişkili olsun ya da olmasın bir hastalık veya kaza sonrası işe dönüş sürecinde,
4. Çalışanın kendisi, diğer çalışanlar veya toplum açısından risk oluşturabilecek yeni bir sağlık durumunun ortaya çıkması halinde,
5. Yüksekte çalışma, araç kullanımı gibi özel risk içeren görevlerde¹¹

Çalışma hayatında işe uygunluk testleri, çalışanların işin gerekliliklerini güvenli ve etkin bir şekilde yerine getirip getiremeyeceğini belirlemek amacıyla kullanılan çok boyutlu değerlendirme araçlarıdır. Bu testler genel olarak fiziksel, bilişsel (psikoteknik) ve sağlık temelli olmak üzere üç ana grupta incelenmektedir.^7,8

3.1 Fiziksel Kapasite Değerlendirilmesi

Fiziksel kapasite değerlendirmesi, bireyin kas gücü, dayanıklılık, esneklik ve koordinasyon gibi fiziksel özelliklerinin ölçülmesini içeren sistematik bir süreçtir. Bu değerlendirme, çalışanın belirli bir işi yerine getirme sırasında karşılaşacağı fiziksel yükleri tolere edip edemeyeceğini belirlemeyi amaçlamaktadır.2

Fiziksel uygunluk testleri, bireyin iş yükünü karşılayabilme kapasitesini ölçer.

• Kas gücü: Yük kaldırma ve taşıma kapasitesini belirler
• Kardiyovasküler dayanıklılık: Uzun süreli iş performansını etkiler
• Esneklik: Kas-iskelet sistemi yaralanmalarını önler
• Motor koordinasyon

Bu bileşenler dinamometre, egzersiz testleri ve fonksiyonel kapasite değerlendirmesi gibi yöntemlerle ölçülür.¹²

Genetik faktörler, yaşam stili, yapılan fiziksel aktivite miktarı ve psikolojik faktörler, fiziksel uygunluğu etkilemektedir.¹³

Düşük fiziksel kapasite ile iş kazaları arasında güçlü bir ilişki bulunmaktadır. Bu testler özellikle ağır ve tehlikeli işlerde çalışanlar için büyük önem taşımaktadır.²

Yapılan bir çalışmada, yer altı maden işçilerinde fiziksel uygunluk düzeyi ile bel ağrısı ve denge arasında anlamlı bir ilişki olduğu belirlenmiştir. Bu durum, fiziksel kapasitenin çalışan sağlığı ve iş performansı üzerindeki etkisini ortaya koymaktadır.14 Benzer şekilde, uluslararası çalışmalar da düşük fiziksel kapasitenin kas-iskelet sistemi rahatsızlıkları ve iş kazaları ile ilişkili olduğunu göstermektedir.2 Dünya Sağlık Örgütü (WHO, 2021) tarafından yayımlanan güncel rehberlerde de fiziksel kapasitenin korunması ve geliştirilmesinin, çalışan sağlığı ve iş performansı açısından kritik olduğu belirtilmektedir. Bu durum, fiziksel uygunluk değerlendirmelerinin yalnızca işe giriş aşamasında değil, çalışma süreci boyunca periyodik olarak yapılmasının gerekliliğini ortaya koymaktadır.¹⁵

Sonuç olarak, fiziksel kapasite değerlendirmesi, işe uygunluk sürecinin temel bileşenlerinden biri olup, çalışan ile iş arasındaki uyumun sağlanmasında ve iş kazalarının önlenmesinde önemli bir araç olarak değerlendirilmektedir.

3.2 Psikoteknik Testler

Psikoteknik testler, çalışanların bilişsel performansını değerlendirir.

• Dikkat
• Reaksiyon süresi
• Karar verme

İnsan hatasına bağlı kazalar, çoğunlukla bu faktörlerdeki yetersizliklerle ilişkilidir.¹⁶

3.3 Sağlık Değerlendirmeleri

Sağlık değerlendirmeleri, çalışanların tıbbi açıdan işe uygunluğunu belirler.

• Tıbbi muayene
• İşe özgü risk taramaları
• Periyodik sağlık kontrolleri
• Bu değerlendirmeler, meslek hastalıklarının erken teşhisini sağlar.¹

Uygunluk testlerinin yetersiz uygulanması, çalışanların kapasite sınırlarının aşılmasına ve iş kazalarının artmasına neden olmaktadır. Fiziksel kapasite değerlendirmesi, işe uygunluk sürecinin temel yapı taşlarından biridir. Çalışanların fiziksel yeterliliklerinin doğru şekilde belirlenmesi, iş kazalarının önlenmesi ve meslek hastalıklarının azaltılması açısından kritik öneme sahiptir.

Başlıca sorunlar:

• Standart eksikliği
• Bireysel farklılıkların dikkate alınmaması
• Uzun dönem veri eksikliği

Sonuç olarak, işe uygunluk değerlendirmelerinin bilimsel, sistematik ve sürekli uygulanması sürdürülebilir İSG yönetimi açısından zorunludur.

Kaynaklar:

• International Labour Organization (ILO). (2013). Occupational health services convention. https://www.ilo.org/resource/occupational-health-services#:~:text=The%20International%20Labour%20Organization%20(ILO)%20defines%20occupational,health%20in%20relation%20to%20their%20work%20environment.

• Kumar, S. (2001). Theories of musculoskeletal injury causation. Ergonomics, 44(1), 17–47.  https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11214897/

• Kristof-Brown, A. L. (2005). Consequences of individuals’ fit at work: A meta-analysis of person–job fit. Personnel Psychology, 58(2), 281–342.

• Bayraktaroğlu, S., Aras, M., & Atay, E. (2018). Çalışanlarda iş güvenliği ve iş kazası algısı: Mavi yakalılar üzerine bir araştırma. Uluslararası Yönetim ve Sosyal Araştırmalar Dergisi (Journal of International Management and Social Researches), 5(9).  https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/493175

• Sabancı, A. ve Sümer, S.K. (2015). Ergonomi, Nobel Yayıncılık, Ankara.  

• Dizdar, E. N. (2001). Kaza Sebeplendirme Yaklaşımları, Türk Tabipleri Birliği Mesleki Sağlık ve Güvenlik Dergisi, Temmuz, s.26-31.

• International Organization for Standardization (ISO). (2018). ISO 45001: Occupational health and safety management systems—Briefing note. https://www.iso.org/files/live/sites/isoorg/files/archive/pdf/en/iso_45001_briefing_note.pdf

• Preisser, A. M., Ahlers, O., & Eggers, V. (2016). Fitness for work: Principles and practice of occupational health assessment. Occupational Medicine, 66(6), 431–438.

• International Labour Organization (ILO). (1996). Technical and ethical guidelines for workers’ health surveillance.

• International Labour Organization (ILO). (1998). Guidelines on occupational safety and health management systems.

• Karadağ, M. (2017). İş sağlığı ve güvenliği uygulamaları. İksat yayınevi,Ankara https://iksadyayinevi.com/wp-content/uploads/2025/02/IS-SAGLIGI-VE-GUVENLIGI-.pdf

• American College of Sports Medicine (2021). ACSM’s guidelines for exercise testing and prescription. https://acsm.org/education-resources/books/guidelines-exercise-testing-prescription/

• Kartal Selici, A., Çınar Özdemir, Ö., Kunduracılar, Z., Kayınova, A., & Köktürk, F. (2018). Zonguldak yer altı maden işçilerinde fiziksel uygunluk ile bel ağrısı özrü ve ayakta durma dengesi ilişkisi. Journal of Exercise Therapy and Rehabilitation, 5(3), 173–180.   https://izlik.org/JA62KJ73CD

• Kartal Selici, A., Çınar Özdemir, Ö., Kunduracılar, Z., Kayınova, A., & Köktürk, F. (2018). Zonguldak yer altı maden işçilerinde fiziksel uygunluk ile bel ağrısı özrü ve ayakta durma dengesi ilişkisi. Journal of Exercise Therapy and Rehabilitation, 5(3), 173–180.

• World Health Organization. (2021). Guidelines on physical activity and sedentary behaviour.     https://www.who.int/publications/i/item/9789240015128

• Schulte, P. A., Delclos, G., Felknor, S. A., & Chosewood, L. C. (2012). Toward an expanded focus for occupational safety and health: A commentary. International Journal of Environmental Research and Public Health, 9(7), 2526–2542.  https://doi.org/10.3390/ijerph9072526