Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ)kronik hastalıkları”uzun süreli (6 aydan uzun) ve yavaş ilerleyen, kişiden kişiye bulaşmayan ve bu nedenle bulaşıcı olmayan hastalıklar” olarak tanımlamaktadır. Bu hastalıklar genetik, fizyolojik, çevresel ve davranışsal faktörlerin bir kombinasyonunun sonucudur. En önemli dört tür ise kardiyovasküler hastalıklar, kanser, solunum yolu hastalıkları ve diyabettir.

Taşıma hizmetleri tehlikeli ve zor şartlar altında çalışmayı gerektiren özel bir alandır. Bu sektörde hizmet veren sürücüler ise, stres, şiddet, gürültü, titreşim, yalnız çalışma, yorgun ve uykusuz araç kullanma ve madde bağımlılığı gibi sağlık ve güvenlik açısından tehlike yaratan ve meslek hastalıkları ve kronik hastalıklar açısından risk oluşturacak iş koşulları altında çalışmaktadır. Sürücüler oturur pozisyonda geçirilen uzun çalışma saatleri, uyku ve dinlenme sürelerinin azlığı ve kalitesi, kısıtlı yiyecek seçeneği, stres, kronik yorgunluk gibi faktörlerden olumsuz etkilenmektedirler.

Sürücüler oturur pozisyonda geçirilen uzun çalışma saatleri, uyku ve dinlenme sürelerinin azlığı ve kalitesi, kısıtlı yiyecek seçeneği, stres, kronik yorgunluk gibi faktörlerden olumsuz etkilenmektedirler. Sürücülerin genel sağlık koşullarındaki bu etkiler güvenli sürücülüklerini de etkilemektedir. ILO verilerine göre ticari sürücüler arasında görülen en yaygın kronik hastalıklar şunlardır:

Kardiyovasküler Hastalıklar

• Hipertansiyon, dünya genelinde ticari sürücülerin %31’ini etkilemektedir.
• Koroner kalp hastalığı, sürücülerde genel nüfusa göre 2-4 kat daha yaygındır.

Metabolik Bozukluklar

• Obezite, sürücülerin %23’ünü etkilemektedir.
• Diyabet prevalansı, bölgeye göre değişmekle birlikte %9-33’tür.

Kas-İskelet Sistemi Rahatsızlıkları

• Bel ağrısı, sürücülerin %60’ına kadarını etkilemektedir.
• Boyun ve omuz ağrısı, sürücülerin %20-40’ı tarafından bildirilmektedir.

Solunum Sistemi Rahatsızlıkları

• Uyku apnesi, ticari sürücülerin %28-40’ını etkilemektedir.
• Kronik obstrüktif akciğer hastalığı (KOAH), sürücülerde 1,5 kat daha yaygındır.

Özellikle ağır vasıta kullanan sürücülerde yapılan çalışmalarda obes sürücülerin normal kilo aralığındaki sürücülere oranla daha fazla kaza riski taşıdıkları ve daha yorgunluk hissettikleri bulunmuştur. ABD de yaklaşık üç bin ağır vasıta sürücüsü arasında yapılan bir başka çalışmada ise sürücülerin yarısına yakın bir kısmının hiç spor yapmadığı, %69’unun fazla kilolu ve obes oldukları, %14’ünün diyabet, %26’sının hipertansiyon hastalığı olduğu, üçte ikisinin düzenli olarak alkol ve sigara kullandıkları saptanmıştır. Yapılan bir çok çalışmada sürücülerin, özellikle ağır vasıta kullanan, ya da uzun yol sürücülerinin stres, hipertansiyon, şeker hastalığı, kanser, uyku apnesi, kas-iskelet sistemi  ve sindirim sistemi hastalıklarının yaptıkları işle ilgili olabileceği belirtilmiştir. American Journal of Industrial Medicine’da 2021 yılında yayınlanan “Uzun yol sürücülerindeki kardiyovasküler riskler” adlı çalışmada ise, sürücülerin %61’inin kardiyovasküler hastalık risk faktörlerinden iki ya da daha fazlasına sahip oldukları, %22’sinin ise ilaç tedavisi gerektiren üç ya da daha fazla kronik sağlık sorununa sahip olduğu belirtilmektedir.

Sürücülerin çalışma koşullarını ve güvenli sürücülüklerini kronik hastalıkları kadar önemli bir derecede etkileyen diğer bir sağlık sorunu da ilaç kullanımıdır. Düzenli kullanılan ilaçlar profesyonel sürücülerin sürücülük becerileri ve davranışları üzerinde çeşitli etkilerde bulunabilmektedirler. Bu ilaç tedavileri; örneğin beta blokerler, antibiyotikler, antidepresanlar, anksiyolitikler, sedatifler vb. gündüz aşırı uyku eğilimine neden olabilmektedirler. Bundan başka hipoitiroidi ve çeşitli endokrin hastalıklar gündüz aşırı uyku eğilimine neden olabilmektedir. Ayrıca, uyku apne sendromu, insomnialar, narkolepsi ve depresyon gibi rahatsızlıklar gündüz aşırı uyku eğilimine neden olabilmektedir. Bunun dışında kardiyovasküler hastalıklar, hipertansiyon, diyabet gibi düzenli ilaç kullanımı gerektiren sağlık problemleri ve söz konusu ilaçların eksik/yanlış kullanımı sonucunda ortaya çıkabilecek komplikasyonlar da sürücülerin güvenli sürüşlerini etkilemektedir. Türkiye’de uzun yol sürücüleri ile yapılan bir araştırmada sürücülerin büyük bir çoğunluğu hayatlarında en az bir kez iş kazası veya meslek hastalığı yaşadıklarını belirtmişlerdir. Bu sürücülerin çoğunda uzun süre hareketsiz kalarak oturmanın ve direksiyon tutmanın neden olduğu bel ve sırt ağrıları ve boyun ve kol ağrıları olduğu saptanmıştır.

Kronik hastalığı olan sürücüler için, sürücülerin karşılaştığı benzersiz zorlukları ele alan ve yol güvenliğini korurken kronik rahatsızlıkların yönetimi için de destekleyici bir ortam yaratmayı amaçlayan aşağıdaki stratejiler ILO tarafından DSÖ ile işbirliği içinde önerilmektedir.

İş Yeri Sağlık Programları

• Düzenli sağlık taramaları ve kontrolleri
• İş yerinde fitness tesisleri veya spor salonu üyelik sübvansiyonları
• Kamyon duraklarında beslenme eğitimi ve sağlıklı gıda seçenekleri

Çalışma Programı Değişiklikleri

• Yorgunluk yönetim sistemlerinin uygulanması
• Yeterli dinlenme sürelerinin sağlanması ve fazla mesailerin sınırlandırılması

Ergonomik Müdahaleler

• Ergonomik olarak tasarlanmış kamyon kabinlerinin sağlanması
• Doğru kaldırma teknikleri ve duruş eğitimi

Yaşam Tarzı Müdahaleleri

• Sigarayı bırakma programları
• Stres yönetimi ve ruh sağlığı desteği
• Molalarda fiziksel aktivitenin teşvik edilmesi

Teknoloji Tabanlı Çözümler

• Sağlık ölçümlerini izlemek için giyilebilir cihazların kullanılması
• Uzaktan sağlık konsültasyonları için tele-tıp hizmetlerinin uygulanması

Politika Önlemleri

• Ticari sürücüler için daha sıkı tıbbi sertifika gereklilikleri
• İş yeri sağlığı politikalarının uygulanması

İşbirlikçi Yaklaşım

• İşverenler, sağlık hizmeti sağlayıcıları ve Sürücü dernekleri
• Aileleri sağlıklı yaşam teşvik çalışmalarına dahil etmek.

Başarılı Uygulama Örnekleri

İsveç Ulaştırma İşçisi Sağlık Programı (2018-2022)

ILO tarafından örnek bir yaklaşım olarak öne çıkarılan bu kapsamlı program, dikkat çekici sonuçlar elde etmiştir:

Uygulama: İsveç Ulaştırma İdaresi, sağlık hizmeti sağlayıcıları ve ulaştırma şirketleri arasında iş birliği

Temel Bileşenler:

• Kronik rahatsızlığı olan sürücüler için 6 ayda bir zorunlu sağlık taramaları
• İş sağlığı uzmanlarıyla kişiselleştirilmiş sağlık koçluğu
• İş yeri değişiklikleri (ergonomik koltuklar, hava kalitesinin iyileştirilmesi)
• Büyük ulaşım merkezlerinde mobil sağlık klinikleri

Sonuçlar:

• Katılımcı sürücüler arasında hastalık izninde %42 azalma
• Hipertansiyonlu sürücüler arasında kan basıncı kontrolünde %31 iyileşme
• İş yeri yaralanmalarında %27 azalma
• Katılımcı şirketler için 3,4:1 oranında yatırım getirisi

Japonya’nın “Sağlıklı Sürücü, Güvenli Yollar” Girişimi (2019-Günümüz) 

Bu teknoloji odaklı yaklaşım, sürücüler arasında diyabetin yönetiminde özellikle etkili olmuştur:

Uygulama: Sağlık Bakanlığı, ulaştırma şirketleri ve teknoloji firmaları arasında ortaklık

Temel Bileşenler:

• Diyabetli sürücüler için sürekli glikoz izleme sistemleri
• Sağlık ihtiyaçlarını ve ilaç zamanlamasını dikkate alan yapay zeka destekli planlama
• Sağlık izleme istasyonlarıyla donatılmış dinlenme alanları
• Kişiselleştirilmiş sağlık önerileri sunan akıllı telefon uygulaması

Sonuçlar:

• Diyabetli sürücüler arasında glisemik kontrolde %68 iyileşme
• Sürüş sırasında hipoglisemi ataklarında %54 azalma
• Kronik rahatsızlığı olan sürücüler arasında kaza oranlarında %37 azalma

Brezilya “Saúde na Estrada” (Yolda Sağlık) Programı (2020-Günümüz)

Bu program, birden fazla kronik rahatsızlığı aynı anda ele almaya odaklanmaktadır:

Uygulama: Brezilya Sağlık Bakanlığı, kamyonculuk dernekleri ve yol kenarı hizmet sağlayıcıları arasında iş birliği

Temel Bileşenler:

• Ana karayolları boyunca 7/24 sağlık istasyonları ağı
• Ücretsiz sağlık taramaları ve ilaç yönetimi
• Kamyon duraklarında beslenme danışmanlığı ve sağlıklı yemek seçenekleri
• Uyku bozukluğu taraması ve tedavisi

Sonuçlar:

• Sürücülerin %23’ünde daha önce teşhis edilmemiş kronik rahatsızlıklar tespit edildi
• İlaç uyumunda %47 iyileşme
• Katılımcı sürücüler arasında hastaneye yatışlarda %35 azalma

Avustralya’nın “Sürüşe Uygunluk” Programı (2017-Günümüz)

Bu program, sürücü sağlığına bütünsel bir yaklaşım benimsemektedir:

Uygulama: Ulaştırma sektörü, sigorta şirketleri ve sağlık hizmeti sağlayıcıları arasında ortaklık

Temel Bileşenler:

• Kapsamlı sağlık riski değerlendirmeleri
• Sağlık iyileştirmeleri için finansal teşvikler
• Benzer rahatsızlıklara sahip sürücüler için akran destek ağları
• Sağlık yönetimine aile katılımı

Sonuçlar:

• Yüksek riskli sürücüler arasında kardiyovasküler olaylarda %39 azalma
• Ruh sağlığı sonuçlarında %28 iyileşme
• Katılımcıların %44’ü iş-yaşam dengesinde iyileşme olduğunu bildirdi
• Sağlık hizmetleri maliyetlerinde ve verimlilik kaybında sürücü başına yıllık tahmini 12.500 Avustralya Doları tasarruf

Avrupa Birliği’nin “Trans-Sağlık Ağı” (2021-Günümüz)

Bu sınır ötesi girişim, uluslararası sürücülerin benzersiz zorluklarını ele almaktadır:

Uygulama: 18 ülke genelinde AB tarafından finanse edilen iş birliği

Temel Bileşenler:

• Kronik rahatsızlıkları olan sürücüler için standart sağlık pasaportu sistemi
• Sınır ötesi erişilebilir çok dilli tele-tıp hizmetleri
• Araç kullanırken kronik rahatsızlıkların yönetimi için uyumlu yönergeler
• Ulaşım tıbbında uzmanlaşmış iş sağlığı profesyonelleri için eğitim

Sonuçlar:

• Uluslararası sürücüler için sağlık hizmetlerine erişimde %51 artış
• Kronik hastalık yönetiminde %33 iyileşme
• Yurt dışında araç kullanırken acil tıbbi durumlarda %29 azalma

Bu örneklerde, başarılı önleme stratejilerinde birden fazla paydaş arasında iş birliği, sağlık yönetimine kişiselleştirilmiş yaklaşımlar, teknolojinin entegrasyonu ve hem iş yeri hem de yaşam tarzı faktörlerinin aynı anda ele alınmasının ortak önemli noktalar olduğu görülmektedir.

Ülkemizdeki sorunlarda ise yasal düzenlemelerin yetersiz olması, mevcut yasaların yeterince bilinmemesi ve denetim eksikliğinin başlıca önemli konular olduğu görülmektedir. Kronik hastalığı olan sürücülerin ve zor ve tehlikeli şartlar altında çalışan henüz sağlıklı olan sürücülerin sağlıklarını korumak, iş süresi, iş güvencesi, iş sağlığı ve güvenliği kapsamında çalışanların haklarını koruyacak ve mevcut durumlarını her açıdan iyileştirecek düzenlemelerin hayata geçirilmesi gerekmektedir.

 

Kaynaklar:

1.Apostolopoulos, Y., Sönmez, S., Shattell, M. M., & Belzer, M. (2010). Worksite-induced morbidities among truck drivers in the United States. AAOHN Journal, 58(7), 285-296. https://doi.org/10.1177/216507991005800703. 2.Apostolopoulos, Y., Sönmez, S., Shattell, M. M., Gonzales, C., & Fehrenbacher, C. (2013). Health survey of US long-haul truck drivers: work environment, physical health, and healthcare access. Work, 46(1), 113-123. 3.CDC National Institute for Occupational Safety and Health (NIOSH) – 2022 “National Survey of Long-Haul Truck Driver Health and Injury” 4.American Journal of Industrial Medicine – 2021, “Cardiovascular Disease Risk Factors in U.S. Long-Haul Truck Drivers” 5.International Journal of Environmental Research and Public Health – 2023; Meta-analysis of 31 studies on commercial driver health. 6.Journal of Occupational and Environmental Medicine – 2022 7.ILO Ulaştırma Sektörü Ana Sayfası: https://www.ilo.org/global/industries-and-sectors/transport/lang–en/index.htm 8.ILO İş Sağlığı ve Güvenliği Ansiklopedisi –  Ulaştırma  Bölümü: https://www.iloencyclopaedia.org/ 9.İslamoğlu,E., Yıldırımalp,S.,Güvenç,D. (2018) Türkiye’deki uzun yol şoförlerinin çalışma koşulları üzerine bir araştırma.IV. International Caucasus- Central Asia Foreign Trade and Logistics Congress, September, 7-8, Didim/AYDIN 10.Fidan, F., Ünlü, M., Sezer, M., & Kara, Z. (2007). Kamyon sürücülerinde trafik kazası ve uyku apne sendromu semptomları arasındaki ilişki. Tuberkuloz ve Toraks Dergisi, 55(3), 278-284. 11.Tekeş, B., Şener, Ö.,Ağır vasıta sürücülerinin güvenli sürüşlerini etkileyen faktörler: Bir Derleme Çalışması; DEÜ SBE Dergisi, Cilt: 22, Sayı: 1;2020