Dr. Erol Ünal
İşyeri Hekimi

“Bir çocuk, ölünce boğmacadan ya da kızamıktan / Gökte bulut olunca / Yağmur olup düşünce yere / Can vermek için çiçeklere / Sorar vururdu camlara takır takır / Gerekeni yaptınız mı?”
Prof. Dr. Ufuk Beyazova’nın dizeleri, koruyucu hekimliğin temel yaklaşımını; hastalık ortaya çıkmadan önce riskleri öngörmek, insanı ve çevreyi korumak ve gerekli önleyici adımları zamanında uygulamak olarak ifade etmektedir. Zaten halk sağlığının ve işyeri hekimliğinin özü insanı ve çevreyi korumak ve gerektiği durumlarda “gereğini yapmaktır”. Bu yazıda işe dönüş muayeneleri psikososyal risk etmenleri açısından değerlendirilmektedir.

Bilindiği gibi 6331 sayılı yasanın 15. Maddesi gereğince aşağıdaki hallerde çalışanların sağlık muayenelerinin yapılmasını sağlamak yasal bir zorunluluktur:

• İşe girişlerinde, 
• İş değişikliğinde, 
• İş kazası, meslek hastalığı veya sağlık nedeniyle işten uzaklaşmalarından sonra işe dönüşlerinde talep etmeleri hâlinde,
• İşin devamı süresince, çalışanın ve işin niteliği ile işyerinin tehlike sınıfına göre Bakanlıkça belirlenen düzenli aralıklarla yapılmalıdır ⁽⁴⁾.

Ayrıca ilgili yasa gereğince; gebe veya emziren kadınlar, 18 yaşından küçükler, meslek hastalığı tanısı veya ön tanısı olanlar, kronik hastalığı olanlar, yaşlılar, malul ve engelliler, alkol, ilaç ve uyuşturucu bağımlılığı olanlar, birden fazla iş kazası geçirmiş olanlar gibi özel politika gerektiren grupları yakın takip ve koruma altına almak, bilgilendirmek ve yapılacak risk değerlendirmesinde özel olarak dikkate almak işyeri hekiminin görev ve sorumlulukları arasındadır ⁽⁴⁾.

Şekil 1: İş’te Psikososyal Risk Değerlendirme Modeli, Işık vd., 2022.

Çalışanlar bazen iş kazası, bazen de meslek hastalıkları, işe bağlı olan ya da iş dışı nedenli hastalıklar, kazalar sebebiyle işlerine ara vermekte, askerlik ya da başka özel sebeplerle uzun sürelerle işlerinden, işyerinden uzakta kalabilmektedirler. Geçen süre sonunda işe dönüşleri sırasında kendilerinde ya da işyerinde oluşan değişikliklerin çalışmaya başlanmadan önce çalışanlar açısından bir değerlendirilmeye alınması ve işyeri hekimlerinin gerek yasal gerekse mesleki sorumlulukları kapsamında çalışanların işe dönüş muayenelerini gerçekleştirmemiz gerekmektedir.

İşe Dönüş Aşamaları:

1. İşe dönüşü düşünmeye başlama aşaması,

2. İşe dönüşü planlama aşaması,

3. İşe dönüş aşaması.

Elbette sadece fiziki sağlık durumu değil bunun yanında çalışanın psikososyal durumu, psikosoyal risk etmenleri göz önünde bulundurularak değerlendirilmesi yapılmadan sağlıklı olarak işe dönüşü yapılması söz konusu değildir. Psikososyal risklerin tanımlanması, işyerlerinde kan şekeri ölçümü, tansiyon düzeyi, gürültü ölçümü, kan kurşun seviyesi gibi nispeten kolayca belirlenemediği için çalışma yaşamında ciddi önem arz etmektedir.

Şekil 1’de görülen İş’te Psikososyal Risk Değerlendirme Modeli incelendiğinde; nicel taleplerin, fiziksel taleplerin, bilişsel taleplerin, rol çatışması, rol açıklığı, iş ve çalışma alanı güvencesizliği, iş yaşam dengesi, işe etki ve işte özgürlük boyutu, öngörülebilirlik, takdir ve fark edilme boyutu, gelişim olanakları, sosyal destek ve topluluk duygusu, güven, adalet ve saygı boyutlarının iş talepleri ve iş kaynakları arası dengeyi nasıl etkileyebileceklerini göstermektedir ⁽²⁾. Benzer şekilde Demiral ve Şahan tarafından Türkçeye uyarlanan KOPSOR TR ölçeği de işyerlerindeki çalışanların psikososyal değerlendirilmeleri için oldukça kapsamlı bilgiler vermekte, güvenle işletmelerde uygulanabilmektedir ^(1,3).

Psikososyal Risk Etmenlerinin Çalışan Sağlığı ve Örgütsel Sonuçları

Psikosoyal risk etmenleri bireysel ve örgütsel sonuçları ile çalışma yaşamını doğrudan etkileyebilmektedir.

Şekil 2: PSR Araştırma Modeli, E. Ünal, 2026.

2026 yılında tamamlanan İSG doktora tezinde kullanılan araştırma modeli incelendiğinde PSR etmenlerinin işletmelerde sıkça karşılaşılan iş stresi, iş kazası, işe devamsızlık üzerinde doğrudan etkili olduğu, tükenmişlik üzerinde ise iş stresi, iş kazası, devamsızlık üzerinden dolaylı olarak etki yaptıkları görülmektedir ⁽⁸⁾. Her işyeri ve işletmede farklı olmak üzere işletmelerin kendine has özelliklerinin olabildiği, çalışanların her yerde aynı PSR’lere maruz kalmadıkları, PSR maruziyetlerindeki etki ve şiddetlerinin oldukça değişebildiğini göstermektedir ^{(1,2,5,6,9,10)}. İşe devamsızlık çoğu zaman bir işyerinde, PSR etmenlerinin ne kadar olumsuzluklara yol açabildiğinin örtük bir ifadesi olabilmektedir. Hastalıklar içerisinde sıklıkla görülen kas iskelet sistemi, sindirim sistemi, bağışıklık sistemi, kalp damar sistemi, cilt hastalıkları vb. diye nitelendirilirken aslında kök neden analizi yapılsa altında bu sağlık sorunlarının değerlendirilmesinde fiziksel etkenlerin yanı sıra stres, iş yükü, çalışma ilişkileri ve diğer psikososyal faktörlerin de göz önünde bulundurulması gerekmektedir.

İşe dönüş muayenelerinde psikososyal risklerin değerlendirilmesi, çalışanın işe uyumunu sağlamak ve tekrarlayan sağlık devamsızlıklarını (Absenteizm) önlemek için kritik bir adımdır. Başarılı bir psikososyal işe dönüş süreci sadece işyeri hekiminin değil; işveren, insan kaynakları, iş güvenliği profesyonelleri, işyeri birimi yönetici ve çalışanları ile çalışanın ortak katılımıyla yürütülen multidisipliner bir politika gerektirir. Çalışanların iş yükleri açısından değerlendirilmesi, çalışma saatleri ve çalışma sürelerinin dikkate alınması önemlidir. Çalışma şekli de uzaktan, esnek çalışma vb. alternatifler değerlendirilerek gerekliyse geçiş ve alışma sürecinde çalışanlara kolaylık sağlanmalıdır. Rehabilitasyon gerektiğinde işyerleri ya da tedavi kuruluşlarından uzman desteği alınmalıdır. Bütüncül ve sistematik yaklaşımla uzman değerlendirmesi, tedavi sürecinin tamamlanması konusunda çalışan desteklenmelidir. Damgalanma ve ayrımcılığın yapılmaması, ekonomik durumunun değerlendirilerek mümkün olan desteğin sağlanması, açık iletişimin sağlanması ve süreçle ilgili gereken şeffaflık, bireye uygun müdahaleler, rol, görev ve sorumlulukların açık ve net olarak belirlenmesi önem kazanmaktadır.

Örgütlerde ve işyerlerinde insan odaklı yaklaşım, çalışan beklenti, ihtiyaç ve beklentilerinin dikkate alınarak gönüllü katılımcı ve proaktif yaklaşımın önceliklendirilmesi çok önemlidir. Çalışan sesi, çalışanın sürece gönüllü katılımı, esenlik, iş doyumu, motivasyon, çalışan mutluluğu ve aidiyet hissi ile örgüte bağlılık sayesinde iş verimi artışı, performans yükselmesi, olumlu çalışma ortamı sayesinde alınan kararlara uyumun, kurum kültürü oluşumu ve sürdürülebilirliğinin sağlanmasında önemli roller oynamaktadır.

ILO (2022), ISO 45003 (2021) gibi yönetim sistemleri ve psikososyal risk değerlendirme yaklaşımları bu süreçlerin psikolojik tanı koyma amaçlı uygulanmaması gerektiğini ortaya koymaktadır. Amaç, psikolojik sağlık bozulmadan önce iş ortamındaki risk faktörlerini belirleyip, önleyici adımlar atmaktır ⁽¹⁰⁾.

Psikososyal risk değerlendirmesi, bireylere tanı koyma amaçlı olmamalıdır; koşulları sistematik şekilde tanımlayan ve veriye dayalı geliştirici aksiyonların alınması için kapsamlı bir çerçeve sunan bir araçtır. Sonuç olarak, işletmelerde psikososyal risklerin etkin bir şekilde yönetilmesi, sadece çalışanların sağlığı ve refahı için değil, aynı zamanda işletmenin başarısı ve sürdürülebilirliği için de büyük önem taşımaktadır ⁽¹⁰⁾.

EU-OSHA’ nın 2026- 2028 tarihleri arasındaki düzenlemiş bulunduğu “Together For Mental Health At Work” kampanyasının amacını özetle; “İşyerlerinde zihinsel sağlık konusunda ülke çapında bilginin yayılması ve çalışanlarda farkındalık oluşturulması” olarak ifade edilebilir.

Artık güncel durumda PSR etmenleri, sağlık ve esenlik kavramları, çalışanın psikolojik sağlığının korunması sadece işletmelerin bir hedefi, kalitede adı geçen konulardan biri olmayıp denetim yapanların da çok önemsediği ve dikkate aldığı olmazsa olmaz temel kriterler arasında yer almaktadır, kurumsal işletmelerde içtenlik ve şeffalık içerisinde uygulanmasına çaba gösterilmektedir. PSR etmenleri işe giriş, periyodik muayene, işe dönüş muayeneleri başta olmak üzere giderek artan bir önemle işyeri hekimlerinin çalışan sağlığı ve esenliğine katkıda bulunmaya devam edecektir. Yazımızı Can Yücel’den bir şiir ile tamamlayalım:

Çaresiz dertlere düştüm / Yok mu bunun çaresi? / Var: / Yaşamayı ölecek kadar sevmek…Sağlıcakla kalın…

Kaynaklar:

1. Arkan Demiral G., Şahan, C., Aydın Özgür, E., Vatansever, M., Demiral, Y. (2023). Bir tekstil fabrikasında psikososyal riskler ve mental sağlık durumu. Eskişehir Türk Dünyası Uygulama ve Araştırma Merkezi Halk Sağlığı Dergisi. doi: 10.35232/estudamhsd.1115224

2. Işık, İ., Öz Aktepe, Ş. (2023). Anlattılar! Maden Kazalarına Bağlı Sakatlıklar, Engeller ve Psikososyal Riskler, Golden Matbaacılık, Ankara.

3. Şahan, C. ve Demiral, Y. (2020). Kopenhag psikososyal risk değerlendirmesi rehberi. İzmir: İş Hijyenistleri Derneği.

4. T.C. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (2024). Psikososyal faktörler bilgilendirme rehberi. Ankara: İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğü

5. Tepe, S. (2024). Psikososyal Güvenlik: Çalışan Refahından İş Güvenliğine, UBAK Yayınevi, Ankara. https://doi.org/10.5281/zenodo.14274879

6. Ünal, E.(2025). İş Aile Yaşam Dengesi Faktörleri Açısından Yeraltı Maden Ocağı Çalışanlarının İki Farklı İl Bazında İncelenmesi, 2. Endüstri ve Örgüt Psikolojisi Kongresi, 2-4 Mayıs 2025, Adana.

7. Ünal, E.(2025). Servis Şoförlerinin “ İş Yükü, İşten Ayrılma Niyetleri ve Esenlik Algılarının” İncelenmesi, 9. Uluslararası İstanbul Modern Bilimsel Araştırmalar Kongresi, 10-12 Nisan 2026, İstanbul.

8. Ünal, E.(2026). Yeraltı Taşkömürü Madenciliğinde Mekanize Sistemle Üretime Geçiş Sonrasında Çalışanların Psikososyal Durumlarının İş Stresi Ve İş Kazası Geçirme Açısından Etkilerinin Modellenmesi Doktora TEZİ, İstanbul Gedik Üniversitesi. Ünal, E., Yağımlı, M. (2026). Yeraltı Maden Çalışanlarının Farklı Üretim Yöntemleri İle İş Stresi Yaşamaları Açısından İncelenmesi: Zonguldak ve Kütahya Örneği, İnternational Journal of Advances in Engineering and Pure Sciences, 2026, 38(2), s. 289-297: DOI:10.7240/jeps.1856424

9. Vatansever, Ç. (2014). Risk Değerlendirme’de Yeni bir boyut: Psikososyal tehlike ve riskler. Çalışma ve Toplum, 40(1), 117-138 Safe Zone Journal (2024). Çalışma Hayatında Psikososyal Riskler, İSG Platformu Dergisi.