Venöz yetmezlik daha sık olarak alt ekstremitelerde oluşan; hayat kalitesini etkileyen ve ilerleyici bir karakteri olan yaygın sağlık sorunlarından birisidir. Venöz yetmezlik alt ekstremite toplardamar sisteminde tıkanıklık ve/veya yetersizliğe bağlı olarak kanın kalbe doğru tek yönde taşınamaması durumudur. Uzun süre ayakta çalışma, hareketsizlik, obezite, damar yapısı, genetik faktörler gibi sebepler venöz yetmezliğe neden olmakta ve bu durumdan etkilenen insanların sayısı giderek artmaktadır.

Venöz yetmezlik; her iki cinsiyette görülse de, kadınlık hormonlarının toplardamar duvarlarının esnekliğini bozmaya yol açıcı olabilen etkileri nedeniyle kadınlarda daha yüksek oranda görülmektedir. ABD’de yapılan ve ırksal farklılıkları araştıran çalışmada; farklı ırklar içinde varis problemi en sık İspanyol kökenlilerde görülürken, Afrika kökenlilerde ise en az sıklıkla görüldüğü saptanmıştır.

Doku ve organların oksijen ihtiyacının karşılanabilmesi için akciğerlerde temizlenen kan atardamarlar aracılığıyla dokulara ve organlara ulaşır. Dokularda oksijeni tüketilen kan; toplardamarlar aracılığıyla önce kalbe, sonrada akciğerlere taşınır. Ven adı verilen toplardamarlar kanı yer çekiminin tersi yönünde  akciğerlere taşıyan damarlardır.

Alt ekstremitelerde ki kanın kalbe ulaşması, yer çekimini yenmek zorunda olması nedeniyle oldukça güçtür. Bu safhada toplardamarların gerilen elastik duvarları, sadece yukarı yönde geçişe izin veren kapakçıkların ve alt bacak kaslarının bir pompa gibi çalışması sonucu kan kalbe ulaşır.

Toplardamar yapısındaki bu kapakçıkların en önemlisi kasık bölgesinde yer almaktadır. Bu kapakçığın bazen doğuştan, bazen de sonradan işlevinin bozulması nedeniyle, kan geriye doğru oluşan kaçak (venöz yetmezlik) nedeniyle toplardamarlarda duraklar. Kanın yer çekimi ile aşağı yönde basınç oluşturması ile yüzeysel toplardamarlarda genişlemeler yani bacak varisleri oluşur ve vücuttan atılması gereken metabolizma artıkları bacakta birikerek ağrıya neden olur.

Çalışmaların çoğu venöz yetmezlik görülme sıklığının yaşla birlikte arttığını göstermektedir. Bu durum büyük olasılıkla, zamanla damar duvarının bozulmasına bağlı baldır kaslarının zayıflaması ve yüzeysel toplardamarlar üzerinde artan basıncın sonucudur.

Varisler daha çok kozmetik bir problem olarak bilinse de birçok hastada varislere eşlik eden ciddi semptomlar da mevcuttur. Genişlemiş toplardamarların görüntüsü nedeniyle hastalar çoğunlukla estetik kaygılarla tedavi arayışında olmakla birlikte, yaygın olarak gelişebilen diğer şikâyetler ise gün sonunda bacaklarda ağırlık hissi, dolgunluk hissi ve ağrıdır. Bu bulgular genişlemiş toplardamarların duyusal sinirlere yaptığı bası nedeniyle ortaya çıkmakta olup, tipik olarak uzun süreli ayakta kalma ile kadınlarda menstürasyon öncesi dönemde ve sıcak havalarda şiddetlenmesi söz konusudur. Bu şikâyetler çalışanın günlük performansını olumsuz yönde etkiler. Hastalık ilerlediğinde ayakta şişlik bir diğer şikâyettir. Bu şişlik ayak bileğinden başlayıp diz bölgesine kadar uzanabilir.

Venöz yetmezliğin varisle birlikte görülen karakteristik semptomlarının başında bacaklarda ağrı ve ağırlık hissi, gece krampları ve yorgunluk gelmektedir. Hastalığın ileri dönemlerinde bacak iç kısmında, ayak bileğinin üst bölgesinde ciltte mor veya kahverengi renk değişikliği görülebilir. Hastalık ihmal edildiğinde bacak iç yüzünde iyileşmeyen yaralar (ülser) gelişebilmekte, genişlemiş ve elastikiyetini kaybetmiş toplardamarlarda kanamalar görülebilmektedir.

Venöz yetmezlik tedavisi, bulgu ve yakınmaların şiddetini azaltmak, komplikasyonları önlemek ve hastanın yaşam kalitesini artırmak için uygulanan çeşitli yöntemleri kapsar. Bu yöntemler hastalığın düzeyine göre basınçlı çorap kullanımı ilaç tedavisi ve cerrahi yöntemler olarak kullanılmaktadır. Bu tedaviler tek tek yapılabildiği gibi, kombine olarak da uygulanabilir.

Hastalığın erken döneminde, varis çorabı ve damar duvarını güçlendiren (venotonik) ilaçlar şikâyetlerin azalmasında etkili olacaktır. Literatürde en etkili önleyici tedbirin çalışma gününün yalnızca bir dönemi için bile olsa basınçlı çorap giyme alışkanlığı edinilmesi olduğuna dair yayınlar bulunmaktadır Günümüzde her mevsime uygun, çeşitli renk ve kalınlıkta varis çorabı bulmak mümkündür. Varis çorapları kanın bacaktan yukarı doğru hareketlenmesini sağladığından hastaya konfor ve rahatlık sağlar. Ancak sıcak yaz aylarında özellikle ağır efor gerektiren iş yapan çalışanların varis çorabı kullanması imkansız olabilir. Bu nedenle serin havalarda varis çorabı, sıcak yaz aylarında ise ilaç tedavisi uygun olacaktır.

Venöz yetmezlik ve varisler uygun bir maruziyet risk değerlendirmesi ve uygun maliyetli hafifletici müdahalelerin uygulanmasıyla yönetilebilecek işe bağlı hastalıklar arasında yer almaktadır. Venöz yetmezlik sıklıkla ciltte renk değişikliği, yüzeysel damarlarda genişleme, ödem gibi karakteristik belirtileri nedeni ile alt ekstremitelerin görsel değerlendirilmesiyle tanılanabilen bir hastalıktır. Yaptığı iş veya mesleği gereği yer çekiminin etkili olduğu sürekli ayakta kalma veya sürekli oturma zorunda olan çalışanların sağlık gözetimi kapsamında gerçekleştirilen fizik muayeneleri sırasında özellikle alt ekstremitelerin yüzeysel damarlar gözlemlenmesi son derece önemlidir. Tehlikeyi belirleyerek ve riski kontrol ederek çalışanlar daha üretken olabilir ve daha iyi performans gösterebilir.

Uzun süre ayakta çalışmanın çalışan sağlığı üzerinde olumsuz bir etkisi olduğu sonucuna varmak için yeterli kanıt vardır. Bacak şişmeleri, yorgunluk, kas ağrıları ve bel ağrıları, iş rutini nedeniyle uzun süre ayakta duran kişilerin karşılaştığı sorunlardan bazılarıdır. Uzun süre ayakta durmayı veya sabit pozisyonda oturmayı gerektiren işler; kişide venöz yetmezlik gelişme riskini artırır. Uzun saatler boyunca oturarak çalışmak zorunda kalan çalışanların düzenli olarak hareket edenlere göre varis gibi toplardamar hastalıklarına yakalanma olasılıkları çok daha yüksektir. Ancak ayakta durma pozisyonunda çalışanlar, uzun süreli oturma pozisyonunda çalışanlara göre önemli ölçüde risk altındadır.

Oturma pozisyonunda çalışanlar için eğimli sırtlıklı ve ayak dayama yeri olan sandalyeler temin edilmeli ve düzenli molalar önerilmelidir. Ayakta uzun süre sabit pozisyonda çalışmaktan çalışanlar için sık molalar verilmesi, molalar sırasında kısa yürüyüşler yapılması sağlanmalı; otur-kalk çalışma istasyonları oluşturularak veya sandalye temin edilerek sürekli ayakta kalmalarının önüne geçilmelidir.

İşin türü ne olursa olsun, venöz yetmezlik ile mücadelede pek çok diğer kronik hastalıkta olduğu gibi fiziksel aktivite artışı son derece önemlidir. İş yeri hekimince, çalışanlar venöz yetmezlik ve olası komplikasyonları konusunda aydınlatılmalı, eğitim programlarında yüksek lifli beslenme alışkanlığı, damar dolaşımını bozmayan giysilerin tercih edilmesi, sürekli aynı pozisyonda kalmamak ve düzenli egzersiz yapmak gibi yaşam tarzı değişikliği önerileri ihmal edilmemelidir.

Kaynaklar:

• Çil B.E.: (2015) Alt ekstremite varis tedavisi. Trd.Sem. 3: 316-327.

• Krijnen R.M.A., Boer EM., Bruynzeel DP.: (1997) Epidemiology of venous disorders in the general and occupational populations. Epidemipl Rev. 19(2): 294-309.

• Brown K.R., Rossi P.J.: (2013) Süperficial venous disase.Surg Clin North Am. 93:963-82.

• Aslam M.R.,  Muhammad Asif H., et al.: (2022 Aug) Global impact and contributing factors in varicose vein disease development. SAGE Open Med. 25: 10.

• Eberhardt R.T., Raffetto J.D.: (2014) Chronic Venous Insufficiency. Circulation. 130: 333-346.

• Garcia M.G., Roman M.G., et al.: 2023 Jun) Comparison of physiological  effects induced by two compression  stockings and regular socks during prolonged standing work. Hum Factors; 65 (4):562-574.

• Hecko S., Lutze S., et al.: (2022) Improvement of occupational leg edema and discomforts. 82(2):125-139. 

• Iwona Sudoł-Szopińska, Anna Bogdan, Tomasz Szopiński, Anna K. Panorska & Małgorzata Kołodziejczak (2011) Prevalence of Chronic Venous Disorders Among Employees Working in Prolonged Sitting and Standing Postures, International Journal of Occupational Safety and Ergonomics, 17:2, 165-173

• Tuchsen F., Hannerz H., Burr H., Krause N.: (2005 Dec.) Prolonged stnding at work and hospitalisation due to varicose veins: a 12 year prospective study of the Danish populaion. Occup. Environ Med. 2005 Dec.; 62 (12): 847-850.

• Bahk J.W., Kim H., Jung-Choi K., Jung M.C., Lee I.: (2012) Relationship between prolonged standing and symptoms of varicose veins and nocturnal leg cramps among  women and men. Ergonomics. 55(2): 133-9.

• Waters T.r., Dick R.B.: (2015 May-Jun) Evidence of health risks associated with prolonged standing at work and  intervention effectivenes. 40(3): 148-65.

• Antle M., Vézina N. , Côté J.N.: Comparing standing posture and use of a sit-stand stool: Analysis of vascular, muscular and discomfort outcomes during simulated industrial work. International Journal of Industrial Ergonomics. Volume 45, February 2015, Pages 98-106.