Tüm kazaların %90’a kadarının “İnsan Faktörleri”nden kaynaklandığı tahmin edilmektedir. Gerçek şu ki, insan hatası iş yerindeki kazaların, yaralanmaların ve ölümlerin bir numaralı nedenidir. İşletmelerin insan faktörlerine ve bunların güvenlik performansına etkisine odaklanması önceliklidir. İş Sağlığı ve Güvenliği Kurumu (HSE), bu insan faktörlerini “çevresel, örgütsel ve iş faktörleri ile iş yerindeki davranışlara yön vererek sağlık ve güvenliği etkileyen insani ve bireysel özellikler” olarak tanımlamıştır. Başka bir deyişle insan faktörleri insanlardan ne yapmaları istendiği (görev ve özellikleri), bunu kimin yaptığı (birey ve yetkinliği) ve nerede çalıştıkları (kuruluş ve nitelikleri) ile ilgidir; bunların hepsi de hem yerel hem de ulusal düzeydeki daha geniş toplumsal kaygılardan etkilenmektedir.

İşyerinde insan hatasına yol açabilecek insan faktörlerinin başlıcaları şunlardır:

• Yorgunluk
• Stres
• Deneyim eksikliği
• Yetersiz eğitim
• Zayıf denetim
• Organizasyonel sorunlar
• Kişisel sorunlar

İnsan Faktörlerinin Özellikleri

İnsan faktörleri, bir kişinin bir görevi güvenli bir şekilde yerine getirme yeteneğini etkileyebilecek herhangi bir özelliğidir. İş yeri güvenliği üzerinde büyük bir etkiye sahip olabilirler.

İnsan Faktörleri esas olarak 3 kategoriye ayrılabilir:

1. Bilişsel yetenekler

2. Fiziksel yetenekler

3. Duygusal durumlar

İnsan faktörleri müdahaleleri, bu yönleri izole bir şekilde ele aldıkları takdirde etkili olmayacaktır. İnsan faktörleri, organizasyonel sistemleri de içerir ve insan faktörleri/ergonomi hakkındaki geleneksel görüşlerden çok daha geniştir. İnsan faktörleri, iyi bir güvenlik yönetim sistemine dahil edilebilir ve edilmelidir; bu nedenle, diğer herhangi bir risk kontrol sistemine benzer şekilde incelenebilir. Bu tanım, dikkate alınması gereken üç adet birbiriyle ilişkili yönü içermektedir: iş, birey ve örgüt.

Yıllar boyunca, çeşitli kaza türleri (şiddet derecesine göre sınıflandırılmış) ve ramak kala olaylar arasındaki bağlantıyı inceleyen birçok çalışma yapılmıştır. Birçok araştırma projesinden açıkça anlaşılmaktadır ki, çoğu kazadaki en önemli faktörler insan faktörleridir. Çalışmalar, her 10 ramak kala olay için bir kaza olacağını göstermiştir. Ramak kala olayların sürekli olarak göz ardı edilmesi durumunda bir kaza meydana geleceği açıktır. Ayrıca, HSE Kaza Önleme Birimi, tüm kazaların %90’ının insan hatasından kaynaklandığını ve %70’inin yönetimin daha erken (proaktif) eylemiyle önlenebileceğini öne sürmüştür.⁽¹⁾

HUMAN FACTORS AND THEIR INFLUENCE ON SAFETY PERFORMANCE – KEN INSTITUTE

İş, Ekipman ve Çevreye Odaklanma

Görevin niteliği, iş yükü, çalışma ortamı, ekran ve kontrollerin tasarımı ve prosedürlerin rolü gibi alanlar da dahil olmak üzere, görevler hem insan sınırlılıklarını hem de güçlü yönlerini dikkate alacak şekilde ergonomik prensiplere uygun olarak tasarlanmalıdır. Bu, işin insanların fiziksel ve zihinsel güçlü ve zayıf yönlerine uygun hale getirilmesini içerir. Zihinsel yönler, algısal, dikkat ve karar verme gereksinimlerini kapsar ^(2,3).

İşlerin tasarlanma şekli, çalışanların sağlık ve güvenliğini doğrudan etkiler. İnsanlar genellikle kötü tasarlanmış iş, ekipman veya ortamlara uyum sağlamaya çalışırlar, ancak bu durum hem kendi sağlık ve güvenliklerini hem de genel iş sistemi güvenliğini (örneğin, güvenlik açısından kritik veya büyük risk taşıyan sektörlerde) etkileyebilir. Vardiyaların zamanlaması, molaların uzunluğu ve sıklığı, iş yükü, görevin, ekipmanın ve ortamın tasarımından kaynaklanan fiziksel ve zihinsel talepler, dikkate alınması gereken önemli faktörlerdir ve hem bireyi hem de tüm iş sisteminin bütünlüğünü etkileyebilir ^(3,4).

Bireysel Faktörler

Özünde, İnsan Faktörleri, insan yeteneklerini ve sınırlamalarını dikkate alan sistemler tasarlamakla ilgilidir. İnsanların hata yapmaya yatkın olduğunu ve bu hataların özenli tasarım ve yönetim uygulamalarıyla azaltılabileceğini kabul eder^(3,4,5,6). İnsan Faktörlerini dikkate alarak, kuruluşlar daha güvenli, daha verimli ve kullanıcı dostu çalışma ortamları yaratabilirler. Bunlar arasında kişinin yetkinliği, becerileri, kişiliği, tutumu ve risk algısı yer alır. Bireysel özellikler davranışı karmaşık şekillerde etkiler. Kişilik gibi bazı özellikler sabittir; beceri ve tutum gibi diğerleri ise değiştirilebilir veya geliştirilebilir. İnsanlar fiziksel, zihinsel, kişilik, bilgi ve deneyim gibi bir çok açıdan farklılık gösterir:

Fiziksel farklılıklar en belirgin olanlardır. İnsanların farklı vücut şekilleri ve boyutları, farklı güç ve yetenek seviyeleri vardır.

Görme, işitme ve el becerisi de büyük ölçüde değişebilir ve bazı durumlarda, örneğin renk görme veya görme keskinliğinin önemli olduğu durumlarda, insanların yeteneklerini test etmek gerekir.

Zihinsel yetenekler değişir, ancak bunlar yalnızca psikolojik testler kullanılarak doğru bir şekilde değerlendirilebilir – bu da genellikle yalnızca işin kritik olduğu ve doğru kişilerin seçilmesini gerektirdiği durumlarda önemlidir.

İnsanların farklı kişilikleri de vardır; bu da uygun oldukları iş türünde fark yaratabilir ve belirli güvenlik gereksinimlerinin olduğu durumlarda önemli olabilir. Son olarak, insanların yararlanacakları farklı bilgi ve deneyimleri vardır.

İşin tasarımı, ekipman, bilgi ve çalışma ortamı, makul ölçüde mümkün olduğu kadar, bireysel yetenekleri ve sınırlamaları da dikkate almalıdır. İş performansının kritik olduğu durumlarda, aranan bireysel özellikleri belirtmek ve ardından iş için en uygun adayı seçmeye çalışmak genellikle tercih edilir. İnsanların işlerini etkili ve güvenli bir şekilde yürütebilmeleri için doğru bilgiye, becerilere ve yeteneklere sahip olmaları gerekir. Ayrıca, güvenli bir şekilde çalışabilmeleri için uygun tutumlara ve risklerin farkında olmaları gerekir. Bu nedenle, iş için doğru kişileri seçmek önemlidir, ancak verimli ve güvenli bir şekilde çalışabilmeleri için uygun eğitim ve kişisel gelişime sahip olmalarını sağlamak da gereklidir. Becerileri geliştirmek ve tutumları değiştirmek, kişiliği değiştirmekten daha kolaydır.

İnsan Faktörleri Aracılığıyla Güvenliği Artırma

İşyeri sağlığı ve güvenliği yönetimine insan faktörlerini entegre etmenin başlıca nedenlerinden biri, kazaları ve olayları önleme potansiyelidir. İnsan hatası, işyeri kazalarının önde gelen nedenlerinden biridir ve bu hataların temel nedenlerini anlamak, etkili güvenlik stratejileri geliştirmek için çok önemlidir.

İnsan Hatasını Azaltma:

İnsan Faktörleri mühendisliği, insan hatası potansiyelini belirlemeye ve azaltmaya odaklanır. Bu, sezgisel olan ve hata olasılığını azaltan kontroller ve arayüzler tasarlamayı içerebilir. Örneğin, standartlaştırılmış ve açıkça etiketlenmiş kontroller kullanmak, operatörlerin karışıklığı ve hataları önlemesine yardımcı olabilir.

İş Memnuniyetini Artırma:

İnsan faktörlerini dikkate alan iyi tasarlanmış bir çalışma ortamı, daha yüksek iş memnuniyetine yol açabilir. Çalışanlar rollerinde rahat ve desteklendiklerini hissettiklerinde, daha ilgili ve motive olmaları muhtemeldir. Bu da verimliliğin artmasına ve işten ayrılma oranının düşmesine yol açar.

Devamsızlığın Azaltılması:

Ergonomi ve güvenlik sorunlarına çözüm üreterek, kuruluşlar iş kazaları ve meslek hastalıklarının sayısını azaltabilir. Bu da daha az hastalık izni ve daha düşük devamsızlık oranlarına yol açar. Sağlıklı bir iş gücü, üretken bir iş gücüdür ve İnsan Faktörlerine yatırım yapmak uzun vadede kuruluş için önemli faydalar sağlayabilir⁽⁸⁾.

Kurumsal Bir Güvenlik Kültürü Oluşturmak

Ergonomi ve güvenlik sorunlarına çözüm üreterek, kuruluşlar iş kazaları ve meslek hastalıklarının sayısını azaltabilir. Bu da daha az hastalık izni ve daha düşük devamsızlık oranlarına yol açar. Sağlıklı bir iş gücü, üretken bir iş gücüdür ve İnsan Faktörlerine yatırım yapmak uzun vadede kuruluş için önemli faydalar sağlayabilir.

Bildirimde Bulunmayı Teşvik Etmek:

İnsan Faktörleri prensipleri, çalışanların güvenlik endişelerini ve ramak kala olayları rahatça bildirebilecekleri bir ortam yaratmanın önemini vurgular. Açık iletişimi ve suçlamadan uzak bir bildirim kültürünü teşvik ederek, kuruluşlar potansiyel tehlikeleri kazalara yol açmadan önce belirleyebilir ve ele alabilirler.

Çalışanların Dahil Edilmesi:

Güvenlik önlemlerinin tasarımına ve uygulanmasına çalışanların dahil edilmesi, İnsan Faktörlerinin önemli bir yönüdür. Çalışanlar güvenlik girişimlerine dahil edildiğinde, kendi güvenliklerine ve meslektaşlarının güvenliğine daha fazla sahip çıkma olasılıkları artar. Bu işbirlikçi yaklaşım, daha etkili ve sürdürülebilir güvenlik çözümlerine yol açabilir.

Sürekli İyileştirme:

İnsan Faktörleri, sürekli iyileştirme kültürünü teşvik eder. Kuruluşlar, geri bildirim ve verilere dayanarak güvenlik uygulamalarını düzenli olarak değerlendirip iyileştirerek, güvenlik programlarının etkili ve güncel kalmasını sağlayabilirler. Bu yinelemeli süreç, kuruluşların ortaya çıkan risklerin ve zorlukların önünde kalmasına yardımcı olur ⁽⁸⁾.

Ayrıca, iş yerinin, insanların görev performansını engellemek yerine destekleyecek şekilde gerektiği ölçüde uyarlanması da önemlidir. İnsanlar işe alındığında veya iş değiştirdiklerinde, iş yerinde yapılacak herhangi bir uyarlamanın, işlerini yapmalarını kolaylaştırıp insan hatası, yaralanma veya sağlık sorunları riskini azaltıp verimliliklerini veya üretkenliklerini artırıp artırmayacağını kontrol etmek mantıklıdır. Örneğin; engelli kişilerin özel ihtiyaçları vardır. Ergonomi açısından bakıldığında, engellilik, iş sistemini tasarlarken dikkate alınması gereken bir başka bireysel farklılıktır. Bununla birlikte, karşılanması gereken belirli yasal gereklilikler de mevcuttur.

Örgütsel Odak

İş düzenleri, iş yeri kültürü, kaynaklar, iletişim, liderlik ve benzeri faktörler de dahil olmak üzere, bu faktörler işlerin tasarımı sırasında genellikle göz ardı edilir ancak bireysel ve grup davranışları üzerinde önemli bir etkiye sahiptir.

İnsanların iş yerindeki davranışları, çalıştıkları işletmenin veya kuruluşun özelliklerinden etkilenir. Örneğin, yeni başlayan bir kişi, iş arkadaşlarından ve amirlerinden normal kabul edilen davranış biçimlerini hızla öğrenir. Çalışanlar ve çalışma grupları ayrıca yöneticilerden ve amirlerden aldıkları mesajlara ve ipuçlarına, her zaman amaçlanan şekilde olmasa da, yanıt verirler. Tüm bunlar kuruluşun kültürünü yansıtır. Sağlık ve güvenliği etkili bir şekilde yönetmek için, tüm bu kurumsal düzeydeki etkilerin insan davranışını nasıl etkilediğini dikkate almak önemlidir^(6,7,8).

HUMAN FACTORS AND THEIR INFLUENCE ON SAFETY PERFORMANCE – KEN INSTITUTE

Ticari Odak

İnsan hatalarını yönetmek, işletmelere para, itibar ve potansiyel olarak varlıklarının devamlılığına mal olabilecek büyük kazaları, iş kazalarını ve sağlık sorunlarını önlemek için çok önemlidir. Başarılı işletmeler, sağlık ve güvenliği sağlarken yüksek verimlilik ve kaliteye ulaşırlar. İyi teknoloji, en iyi iş sistemleriyle birleştiğinde bu hedeflere ulaşmaya yardımcı olabilir. En iyi iş sistemleri, bireylerin yeteneklerine uygun, iyi tasarlanmış işlere sahip, yetenekli bir iş gücüne dayanır ⁽⁵⁾. Biyolojik, psikolojik ve örgütsel faktörlerin bir bireyi iş yerinde etkilemesi, sağlık ve güvenliklerini etkileyebileceği gibi verimlilik ve üretkenliklerini de etkileyebilir. Örneğin eğer:

Bir görevi tamamlamak için çalışanın fiziksel gücünün büyük bir bölümünü kullanması gerekiyorsa, yaralanma olasılığı daha yüksektir ve görevi verimsiz bir şekilde yerine getirebilir; bu da ürüne ve aletlere zarar verebilir.

Bir görevin zihinsel talepleri çok yüksekse, örneğin önemli zaman baskısı altında arıza teşhisini içeriyorsa, çalışan için sağlık sorunu olmasının yanı sıra üretim hattı, süreç ve tesis için kalite ve muhtemelen güvenlik sorunu da olabilir.

Bireylerin işlerini nasıl yapacaklarını belirleme konusunda çok sınırlı bir alanı varsa, motivasyon ve iş tatmininden yoksun olabilirler ve işte daha az etkili olabilirler.

Bireylerin çok çeşitli yetenekleri ve sınırlamaları vardır. İnsan faktörleri (veya ergonomi) yaklaşımı, insanlara uygun işler ve ekipmanlar tasarlayarak bu yeteneklerden en iyi şekilde nasıl yararlanılacağına odaklanır. Bu sadece sağlık ve güvenliklerini iyileştirmekle kalmaz, aynı zamanda genellikle daha iyi yönetilen, daha etkili bir organizasyon sağlar. Örgütsel insan faktörleri bir organizasyonun nasıl yapılandırıldığı ve yönetildiği ile ilişkilidir. Mevcut sistemler, süreçler ve uygulamalar davranışı ve sonuç olarak sağlık ve güvenliği etkileyebilir. Benzer bir şekilde personel yeterince eğitilmez veya denetlenmezse, bu durum müşterileri rahatsız edecek hatalara yol açabilir.

Sonuç olarak, İnsan Faktörleri işyeri sağlığı ve güvenliği yönetiminde çok önemli bir rol oynamaktadır. İnsan davranışının, yeteneklerinin ve sınırlamalarının iş ortamıyla nasıl etkileşimde bulunduğunu anlayarak ve ele alarak, kuruluşlar daha güvenli, daha verimli ve daha üretken iş yerleri yaratabilirler.

Kaynaklar:

• Introduction to human factors – HSE; . https://www.hse.gov.uk/

• Job, equipment and environment focus; https://www.hse.gov.uk/humanfactors/introduction

• Individual factors; https://www.hse.gov.uk/humanfactors/introduction.htm

• Organisational focus; https://www.hse.gov.uk/humanfactors

• Business benefits; https://www.hse.gov.uk/humanfactors

• https://www.internationalworkplace.com/

• Engage Solutions human slip ups

• https://keninstitute.com