Dijitalleşme, küresel ölçekte çalışma yaşamının yapısını köklü biçimde dönüştürmektedir. Uzaktan ve hibrit çalışma modellerinin yaygınlaşması, iş ve özel yaşam sınırlarını belirsizleştirirken çalışanların maruz kaldığı risk profilini de değiştirmektedir. Geleneksel iş sağlığı yaklaşımı fiziksel risklere odaklanırken, dijitalleşmeyle birlikte psikososyal riskler ön plana çıkmıştır. Sürekli bilgi akışı, kesintisiz iletişim zorunluluğu ve çoklu görev baskısı, çalışanların bilişsel yükünü artırmakta ve zihinsel tükenme süreçlerini hızlandırmaktadır.

Dijital yorgunluk, yalnızca teknoloji kullanımına bağlı basit bir fiziksel rahatsızlık değil; bireyin zihinsel, duygusal ve sosyal kapasitesini etkileyen çok boyutlu bir durumdur. Özellikle COVID-19 pandemisi sonrasında uzaktan çalışmanın yaygınlaşmasıyla ortalama günlük ekran süresi 6-7 saatten 11-14 saate yükselmiştir (Eurostat, 2024). Bu durum, dinlenme ve psikolojik yenilenme fırsatlarını kısıtlayarak dijital yorgunluğu bireysel bir rahatsızlıktan sistematik bir iş sağlığı riskine dönüştürmektedir.

MAVİ IŞIK MEKANİZMASI

Dijital cihazlardan yayılan mavi ışık (400-490 nm), aşağıdaki zincir reaksiyonu tetikler:

• Mavi ışık → ipRGC aktivasyonu → SCN uyarısı → Pineal gland inhibisyonu → Melatonin baskılanması
• Akşam 21:00’de ekran kullanımı melatonin sentezini 1-3 saat geciktirir
• Uyku başlangıcı 30-90 dakika gecikmekte, uyku kalitesi %20-30 azalmaktadır
• Uzun vadede: sirkadiyen ritim bozukluğu, kronik uyku yoksunluğu, metabolik sendrom ve depresyon riski artışı

KLİNİK BELİRTİLER VE SAĞLIK ETKİLERİ

Fiziksel Belirtiler

Göz Sorunları (Prevalans: %85-95)

• Kuru göz sendromu (%60-75), göz yorgunluğu/asthenopia (%70-80)
• Bulanık görme/akomodatif spazm (%40-50), göz ağrısı ve yanma (%50-65)

Kas-İskelet Sistemi Sorunları (Prevalans: %70-85)

• Boyun ağrısı/cervicalgia (%60-75), omuz ağrısı (%50-65), sırt ağrısı (%55-70)
• “Teknoloji boynu”, yuvarlak omuz, karpal tünel sendromu, tenosinovit

Nörolojik Belirtiler

• Baş ağrısı ve migren (%45-60)
• Konsantrasyon güçlüğü (%65-75)→performans düşüşü
• Dikkat dağınıklığı (%70-80), hafıza sorunları (%40-55)

Ruh Sağlığı Etkileri

• Depresyon ve anksiyete belirtileri (%35-50)
• Uyku bozuklukları (%50-65): uyku latansı uzaması, uyku kalitesi bozukluğu
• İrritabilite, motivasyon kaybı, duygusal tükenme, sosyal izolasyon

Araştırma Bulgusu: Setia ve arkadaşları (2025), dijital detoks stratejilerinin anksiyete ve uyku bozuklukları gibi ruh sağlığı sorunlarını %30-40 oranında azalttığını göstermiştir.

RİSK FAKTÖRLERİ

Teknolojik Faktörler

• Uzun süreli ekran kullanımı: 6+ saat/gün risk, 10+ saat/gün çok yüksek risk (doza bağımlı ilişki)
• Çoklu cihaz kullanımı: Bilgisayar + tablet + telefon kombinasyonunda %75 CVS belirtisi
• Yetersiz ergonomik düzenlemeler (monitör yüksekliği, sandalye, masa)

Çevresel Faktörler

• Aydınlatma: Optimal 300-500 lux; yetersiz veya aşırı aydınlatma göz yorgunluğunu artırır
• Ekran parlaklığı: Optimal düzey ortam ışığının 1/3’ü; yüksek parlaklık göz ağrısına yol açar
• Gürültü, nem eksikliği, hava kalitesi bozukluğu

Bireysel Faktörler

• Yaş: 46-60 yaş yüksek risk, 60+ yaş çok yüksek risk (presbyopia)
• Cinsiyet: Kadınlar erkeklere kıyasla %15-20 daha fazla etkilenmektedir (hormonal faktörler, çoklu rol yüklenmesi)
• Önceden var olan göz problemleri (miyopi, hipermetropi, astigmatizm)
• Yüksek stres düzeyi, kötü uyku kalitesi, düşük fiziksel aktivite

TÜRKİYE’DEKİ YASAL ÇERÇEVE

Ekranlı Araçlarla Çalışmada Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik (2013)

Çalışma İstasyonu Düzenlemeleri:

• Ekran yüksekliği göz seviyesinde veya 15-20° aşağıda; ekran mesafesi 50-70 cm
• Optimal aydınlatma 300-500 lux; parlama kontrolü zorunlu

Göz Muayeneleri:

• Ekranlı araç kullanan çalışanlara yılda en az bir kez göz muayenesi hakkı
• Tüm muayene maliyetleri işveren tarafından karşılanır
• Mola Düzeni ve 20-20-20 Kuralı:
• Günde en az 4-5 mola (minimum 5-10 dakika); kısa ve sık molalar tercih edilmeli
• Her 20 dakikada bir, 20 saniye boyunca 20 feet (≈6 metre) uzağa bakma

Nisan 2026 Yeni Düzenlemesi

“Çalışanların İş Sağlığı ve Güvenliği Eğitiminin Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik”

• Dijital yorgunluk, ergonomi, mola protokolleri ve göz sağlığı konularında zorunlu eğitim
• Tüm eğitim maliyetleri işveren tarafından karşılanır
• Eğitim süresi çalışma saati olarak sayılır ve ücretlendirilir
• İşe başlamada ilk eğitim; ardından yılda en az bir kez periyodik eğitim

Kaynaklar:

• Bailenson, J. R. (2021). Nonverbal overload: A theoretical argument for the causes of Zoom fatigue. Technology, Mind, and Behavior, 2(3), 1-9.

• Chang, A. M., et al. (2015). Evening use of light-emitting eReaders negatively affects sleep. PNAS, 112(4), 1232-1237.

• EU-OSHA. (2022). Work-related stress and digital fatigue: Economic burden and prevention strategies.

• Eurostat. (2024). Digital work and screen time statistics. European Commission.

• Riedl, R. (2022). On the biology of technostress. ACM SIGMIS Database, 44(2), 1-40.

• Setia, M., et al. (2025). Digital detox strategies: A scoping review. Frontiers in Organizational Psychology, 10, 1812361.

• Tarafdar, M., et al. (2019). The impact of technostress on role stress and productivity. Journal of MIS, 24(1), 301-328. 

• Uchino, M., et al. (2018). Prevalence of dry eye disease among Japanese VDT users. Ophthalmology, 115(12), 1982-1988

• WHO. (2023). Occupational health: Digital work and screen time. WHO Technical Report Series.

• Türkiye Ekranlı Araçlarla Çalışmada Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik. (2013). Resmi Gazete.

• Türkiye Çalışanların İSG Eğitiminin Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik. (Nisan 2026). Resmi Gazete.

• ISO 9241 Serisi. (2019). Ergonomics of human-system interaction. ISO International Standard.