Ersin ÖZBAŞ
IRATA L3 Supervizor

Günümüzde artık neredeyse tüm şantiyelerde, fabrika ve endüstriyel tesislerde, duruş ve bakım çalışmalarında, gökdelenlerin dış cephelerinde ip üzerinde çalışanları görmek mümkündür ve hatta sıradanlaşmıştır. Eğer yüksek bir binada yaşıyorsanız camdan şehrin manzarasını izlerken bir iple erişimcinin camın dışında çalışma yaptığını görebilirsiniz veya şehrinizde gökdelenler var ise, yukarı baktığınızda ip üzerinde çalışan birilerini görme ihtimaliniz çok yüksektir. Bunun nedeni iple erişimin özellikle inşaat sektöründe artık vazgeçilmez bir hale geliyor olmasıdır.

Bu yazımda iple erişimci bir iş güvenliği uzmanı olarak iş güvenliği uzmanlarının ve okurlarımızın iple erişimi daha iyi anlamaları sağlayıp ve bu konuda dikkat etmeleri gereken hususlardan bahsedeceğim.

İple Erişim Nedir?

İple erişim, yüksek binalar, köprüler, kuleler, rüzgâr türbinleri veya diğer yüksek yapılar gibi klasik metotlarla erişilmesi zor alanlarda yapılan bir çalışma tekniğidir. Bu teknikte çalışanlar; ipler, karabinalar, iniş sistemleri ve özel ekipmanlar kullanarak güvenli bir şekilde dikey veya yatay yönlerde güvenle hareket eder ve çalışırlar. İplerle yapılan tırmanış, iniş ve gezintilerde, dağcılık yöntemlerinden esinlenilmiş olsa da iple erişim endüstriyel ve ticari amaçlarla yapılır. Zeminde yapılan neredeyse tüm çalışmalar ip üzerinde de yapılabilir. Bu çalışmalara herhangi bir boyut sınırlaması olmaksızın camların montajları, camların temizliği, izolasyonu, precast veya kompozitlerin tamiri; genel olarak ifade edecek olursak tüm boya işleri, raspa, kesim ve kaynak işleri, torklama çalışmaları, her türlü çelik yapı elemanının montajı örnek olarak verilebilir. Kısacası biz iple erişimciler olarak aklınıza gelebilecek tüm teknik çalışmaları ip üzerinde ve Avrupa standartlarında bir güvenlik anlayışıyla yapabiliyoruz.

İple Erişim ile Yüksekte Çalışmayı Birbirinden Ayıran Bazı Hususlar

Yüksekte çalışma ile iple erişim arasındaki temel farklardan biri, bunları yöneten düzenlemelerdir. Ülkemiz mevzuatında yüksekte çalışma “seviye farkı bulunan ve düşme sonucu yaralanma ihtimalinin oluşabileceği her türlü alanda yapılan çalışma” şeklinde tanımlanmaktadır. İSG mevzuatında ise yüksekte çalışma ile ilgili hükümler genel olarak aşağıda belirtilen iki yönetmelik çerçevesinde toplanmıştır. 

Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği yüksekte çalışma ile ilgili hükümlerin en kapsamlı olduğu düzenlemedir. Bu Yönetmelik içerisinde:

• Yüksekte çalışmanın tanımı,
• Yüksekte yapılan çalışmalarda uyulacak hususlar,
• İlgili standartlara atıflar ile alınacak teknik önlemlerin detayları,
• İskele sistemleri ile ilgili hükümler yer almaktadır.
• İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenli Şartları Yönetmeliği’nde ise aşağıdaki hususlara dair hükümler düzenlenmiştir:
• Yüksekte yapılan geçici işlerde, iş ekipmanının kullanımı ile ilgili genel hususlar,
• El merdivenlerinin kullanımı ile ilgili özel hükümler,
• İskelelerin kullanımı ile ilgili özel hükümler,
• Halat kullanarak yapılan çalışmalarla ilgili özel hükümler şeklindedir.

Öte yandan, iple erişim çalışması, genelde çalışanların ayaklarının yere basmadığı, ipte askıda yapılan çalışmaları ifade eder. Bu çalışmalar, iple erişim ekipmanlarının kullanımı, kurtarma teknikleri ve belirli standartlar içerebilen daha özel düzenlemelere tabidir. 

Ülkemizde genellikle iple erişim teknisyenleri IRATA veya SPRAT belgesine sahiptir. İple erişim teknisyenlerinin rehberi IRATA International Uygulama Kodu (ICoP)’dur. Uygun şekilde eğitilmiş okuyucu için güvenli bir çalışma sistemi sağlamak amacıyla iple erişim yöntemlerinin kullanımı hakkında detaylı bilgi ve öneriler ICoP içerisinde bulunmaktadır. Bu rehbere IRATA’nın resmi web sitesinden ulaşabilirsiniz.

İple Erişim ve Kullanılan Sistemler Hakkında Dikkat Edilmesi Gereken Temel Konular

İş güvenliği uzmanı meslektaşlarım için görev yaptıkları sahalarda, eğer sorumlu oldukları yüksekte çalışma yapan personeller ve iple erişim teknisyenleri varsa madde madde hangi konulara dikkat etmeleri gerektiği hususunda en temel bilgilerden bahsedeceğim. Şayet daha fazla bilgiye ulaşmak istiyorsanız önce bir iple erişim sertifikası edinip, ardından ICoP ve sektörün önde gelen markalarını takip ederek kendinizi sürekli güncel tutmanızı naçizane tavsiye ederim. İple erişim ve kullanılan sistemler hakkında dikkat edilmesi gereken temel konulara dönecek olursak:

1. Öncelikli olarak sahanızda çalışma yapan iple erişim teknisyenlerinin belgelerinin doğruluğunu kontrol ederek başlayın. Bunu IRATA veya SPRAT resmî web sitesi üzerinden yapabilirsiniz. IRATA numarası ile sorgulama yaptıktan sonra teknisyenin belgesinin ne zamana kadar geçerli olduğunu görmelisiniz.

2. Teknisyenlerin sahada kullandığı iplerin çalışmaya uygun olup olmadığını kontrol edin. Kullanılan ipler TS EN 1891 Type A standardında olmalıdır. Bu ipler polyamid kesintisiz liflerin bükülmesiyle yapılmıştır, çekirdek kısmı ve çekirdeği korumak amacı ile polyamid liflerden yapılmış bir manto kısmı vardır. İplerin içerisinde baştan sona kadar uzanan markalama etiketi bulunmaktadır. Bu etiketi ise ipten 20 cm kadar bir parça keserek mantoyu açtıktan sonra liflerin arasında görebilirsiniz. Bunun yanında iplerin fiziksel durumu da çok önemlidir. Eğer ip sertleşmiş ve düğüm atmakta zorlanılıyorsa, iniş aletleri verimli bir şekilde kullanılamıyorsa bu ipin artık kullanımdan kaldırılma zamanı gelmiş demektir. İpler kullanılmadığı zamanlarda ise güneş ışığından korunmalı, kullanım sonrası havalandırılmalı, kuru olduğundan emin olununca toplanıp depolanmalıdır. İplerin kullanım esnasında keskin kenarla direkt temas etmediğinden emin olunmalıdır. Keskin kenarlar için kesinlikle amacına uygun ip koruması kullanılmalıdır. Ne yazık ki sektörümüzde iple erişimci olarak bilinen ve bu mesleği icra ederek uzun yıllardır ticari fayda sağlayan birçok firmanın yastıklama yaparken ip koruması gibi fonksiyonel malzemeler yerine karton kullandığına veya ipi olması gerektiği gibi koruyamayan malzemeleri kullandığına şahit olabiliyoruz. Herhangi bir düşüş durumunda ipe şok verildiyse ipin tamamı elle ve gözle kontrol edilmeli, manto ve çekirdek kısmında herhangi bir bozulmanın olmadığından emin olunmalıdır. İplerde kimyasal kirlenmeler, yanıklar olmamalıdır. Bütün ipler için takip kartı hazırlanmalıdır. Bu doğrultuda ipin nerelerde kullanıldığını ve ipin maruz kaldığı şok sayılarını takip etmeniz güvenlik açısından çok büyük önem arz etmektedir.

3. Kullanılan tam vücut emniyet kemerlerinin EN 361, EN 358, EN 813 standartlarında üretilmiş olmasına ve raf ömrünü doldurmamış olmasına dikkat edilmelidir. Markadan markaya kemerlerin ömrü değişmektedir. Piyasada 3, 5, 7 ve 10 yıl ömrü bulunan kemerler mevcuttur. Paketinden hiç çıkmamış olsa bile raf ömrünü tamamlamış kemerler asla kullanılmamalıdır. Bunun yanında yine tüm teknik malzemelerde olduğu gibi emniyet kemerlerinin fiziksel durumları iyi olmalıdır. Kesikler, yanıklar ve kimyasal kirlenmelerin bulunduğu kemerler kesinlikle kullanılmamalıdır. Kemer üzerinde bulunan tüm metal halkalar kontrol edilmeli, metal halkalarda aşınma, çatlama veya korozyon bulunmamalıdır.

4. Teknisyenlerin çalışma yapabilmek için kullandığı ankraj noktaları EN 795 standardında üretilmiş olmalıdır. Eğer ipleri sabitlemek veya çalışma için kullanılacak ankraj noktalarının statik hesabı yapılmamış ve sahada hazır bir ankraj sistemi yoksa ve bu nedenle de çalışma ortamında bulunan profiller, çelik yapılar, beton yapılar kullanılacaksa bu sistemin mukavemetinin en az 15 KN olması gerekmektedir. Bu yapıları sararak veya dübelleyerek kullanılan ankraj elemanlarının EN 795 standardında olduğundan emin olunmalıdır. Ankraj olarak kullanılacak noktanın dayanımı konusunda emin değilseniz kesinlikle birkaç farklı noktanın birleştirilerek kullanıldığından emin olunuz. Birden fazla nokta kullanılan durumlarda ankraj noktalarına yükün eşit dağılması ve ankrajlar arasında oluşan açıların dar olması sistemin mukavemetini artıracaktır. Geniş açılı ankraj noktalarında aşağıdaki resimde görüldüğü üzere ipe ve ankraj noktasına binen yük artmaktadır.

Sonuç olarak, yukarıda da açıkladığım üzere iş güvenliği uzmanı olan sizlerin sahanızda çalışma yapan iple erişim teknisyenleri veya yüksekte çalışma yapacak tüm çalışanların kendi eğitimleri ve disiplinlerinin gerektirdiği şekilde davranıp davranmadığı konusunda temel hatlarıyla emin olmanız ölümlü iş kazaları konusunda en fazla kaza istatistiğine sahip olan yüksekten düşme kazalarını ülkemizde ve Dünya’da önlemeniz açısından çok ama çok önemlidir. Yüksekten düşmenin telafisi olmadığını hepimiz biliyoruz. Bu nedenle alınacak tüm tedbirleri bilimin ışığında almalı ve bu disiplinle hareket ederek mesleğimizi icra etmeliyiz.

Nitekim sahte veya kalitesiz ürünlerin piyasada sık sık karşımıza çıktığı, cehaletle savaştığımız böylesi bir dönemde, sahada kullanılan tüm KKD ve ekipmanların ilgili standartlarda üretilip üretilmediği, kullanım ömrünü doldurup doldurmadığı, fiziksel durumu ve doğru kullanılıp kullanılmadığı konusunda sizin emin olmanız hayati önem taşımaktadır. Sizler tüm bu tedbirleri almaya çalışırken belki de birçok yöneticinizi, birçok çalışanınızı ve daha kötü senaryolarda devlet kurumlarını karşınıza alıyor bile olsanız, eğer bu mesleği hakkıyla icra etmek istiyorsanız asla motivasyonunuzu kaybetmemelisiniz ve unutmayın ki bu mücadelede yalnız değilsiniz. Hepimizin de bildiği gibi tedbirin sonu yoktur.